تازہ ترین
ur
بنیادی صفحہ » نوشتانک » ازم ساچشت ،شرگدار و داد—-قاضی داد ریحان

ازم ساچشت ،شرگدار و داد—-قاضی داد ریحان

وانگی دو بہر ءَ اِنت، کسہی لوزانک و مانا ءِ شوہاز

بلوچی زبان ءَ نوشتاری زبانے ءِ بستار ءَ مزنیں زبانے مہ زان اِت ، ہمیش اِنت کہ نوک نوشتہ بوہگ ءَ اِنت ۔لچہ کاری ہر چ زبان ءِ ندّانکءِ بن چمگ اِنت کہ چَہ آاود ءَ آپ وارتگیں اے گلستان رنگ ءَ رنگ بیت ۔لچہ کاری ءِ تہا کارمردبیوکیں چہرو شبیناں کشکے کشیت کہ اِد ءَ سرگپتگیں نوشتہ کار ندّانکءَ گوں انسانی چاگرد ءَ سیت مندتریں رنگےءَ بندوک کنگ ءِ نیمون ءَ چَہ لچہ ءَ آزات تریں تہرے ءِ نیمگ ءَ اَتک اَنت ، آئی ءَ ردانک ءِ نام دیگ بوت ۔چوناہیا کولرج ءَ گْوشتگ:’’ لچہ کاری ءِ چپ ردانک نہ اِنت بلکیں سائنس اِنت ۔‘‘ بلے بندر ءَ چوش نہ اِنت ردانک چَہ لچہ ءِ بند و تنگاں پمیشکا در اَتک کہ آئی ءَ اے راہبند دوست نہ بوت یا نوشتہ کاراں مار اِت کہ نی لچہ کاری نوشتہ کاری ءِ سائنسی لوٹاں پیلو نہ کنت ، اگاں کولرج ءِ حبر ءِ مراد ہمیش اَت گڑا گوں آئی ءَ تپاک آں بلے کولرج ءِ بنگپ ردانکی لچہ اَت ۔
چوش کہ ما ردانک ءَ لچہ ءِ سرءَ شرگداری سرپد نہ بیں بلکیں آئی ءَ وت من اِتگ و توانمندیں تہرے زا ن ایں بلے مئے نزّ ءَ شرگداریءَ وت ءَ جاہ و ہند نیست بلکیں آ دگہ ساچشتی تہرانی دلبند ءَ اوشتاتگ ، گڑا اِے پیمءَ لچہ ءِ زمین ءَ رُستگیں ردانک ہم چَہ وت ہچے نہ اِنت؟ وانوک زاننت کہ ایشی ءَ کس راستیں حبرے نہ منّیت بلے منی نزّ ءَ ردانک لچہ ءِ سر ءَ ساچشتی شرگداری اِنت ۔ہما بنداتی مردم ءَ کہ لچہ دوست نہ بوت، ہمائی ءَ ردانک ءِ بن ہشت ایر کرت ۔
سر آئز ک نیوٹن ’’ باستانی بادشاہانی گْوستانک‘‘ 1ءِ تہا نوشتہ کنت؛ ’’ یونانی گْوستانکی پتینک چَہ داستانی لچہاں پُر اَنت پرچا کہ چَہ کوروش ءِ باجبر ءَ پیش یونانیاں ردانک ءِ تہا ہچ نوشتہ نہ کرتگ ۔‘‘مزن کوروش ءَ پنچسد و چل و ہپت سال چَہ مِہترعیسٰیؔ ودی بوہگ ءَ پیش یونان ءِ سر ءَ بیڑ برت و سوبمند بوت ۔ نیوٹن ءِ رِد ءَ ’’ سیروس ءِ پریکیدی و ملّی سیوس ءِ کادموس‘‘ کہ چَہ مِہترعیسیٰؔ ءَ ششمی سدہکءَ پیش ءِ دانشمند اَنت چَہ یونان ءِ بنداتی ئیں ردانک نویسان اَنت ۔‘‘
چَہ اے حبر ءَ زانگ بیت رِدانک چَہ رودرتک ءَ رو ایرنند ءَ شتگ ، رودراَتک ءَ ایشی ءِ رُست و ردوم چَہ پارس(ایران زمین) ءَ بوتگ بلے انسانی گْوستانک ساکم نہ اوشتاتگ ۔ مزنیں جنگاں توانمندیں دودمان اَنچوش پْروش داتگ اَنت کہ آیانی نام و نشان پشت نہ کپتگ ۔ مروچیگیں پارسی ءِ ندانکی مڈّی ہما اِ نت کہ تازی سیاہگ ءَ نویسگ بوتگ چَہ آئی ءَ پیش اَبید چَہ لہتے کپی چُنڈی ئیں دینی نسکاں دگہ ہچ نہ گْواہیت ۔
منی دلءَ بندات ءَ کہ من آسانی ءَ گْوشتگ اَت ’’ردانک لچہ ءِ سر ءَ ساچشتی شرگداری اِنت ‘‘ہمے لیکو ءِ پژدرءَ پٹ پول ءَ پد زانگ بوت کہ ما اے گپءَ گوں گالردے ءَ چوش گیشینت نہ کنیں کہ من اول ءَ گیشنتگ اَت، ہمے شرگداری سنچ ءِ ساچشتی بودشت اِنت کہ آ ساچشتاں وتی زمانگ ءِ پجیگ ءَ ساچشتی گْوستانکءِ کیل وکساسیگانی تہا ہم چار و ٹپا س کنت ۔شرگدار چوش نہ اِنت کہ دائم ساچشتانی تہا ایراد و کچو شوہازیت بلکیں ہما مردم شرگداری کرت کنت کہ آ ئی ءِ وانشت چَہ ساچشتکار ءَ گیشتر بہ بیت آ نسکاں تاک تاک پمیشکا نہ کنت کہ پہ وتی نوشتانکے ءَ بنگپے بہ شوہازیت بلکیں شرگدار ءِ دید وتکاریں وڑے ءَ ایکسرے مشینءِ پیم ءَ کار کنت ۔چوش ما اِش کُرتگ کہ لچہ کاری حُدای دادے بزاں ایشی ءِ رپکانی زانگ ءَ پد ہم باز مردم جْوانیں لچہ پر بست نہ کنت دگرے کہ رپک و ازم ءَ بہ گندئے ہیرتی ءَ سرپد مہ بیت بلے لچہی تب ءِ واہند بوگ ءِ سبب ءَ سَنگ و پارسنگ ءِ تہا وش و شرکنیں لچہ گْوشیت ہمے پیم شرگداری تب و سنچ ہرکسی تہا بوت نہ کنت ، اُوپار و تہبلی کارے ہرچ سوبمندیں شرگدارے چَہ ساچشتکار ءَ گیش بوگ لوٹیت ،آ بندات ءَ ہمائی ءِ کشک ءَ رؤت بلے زیت آئیءَ گْوازینیت ۔شرگدار ءِ زمین ساچشتکار ءِ زمین نہ اِنت بلکیں آئی ءَ گوں زمین ءَ سیادی نیست آ ئی ءِ بزانت آزمان ءَ بالیں تیز چمیں شکاری ءَ اِ نت کہ تیہراں بُندر کنت ۔ندانکے ءَ کہ جوانیں شرگدار ہست آندانک پہتوو توانمند اِنت پرچا کہ نوشتہ کار ءَ دائم وتی اِنا ن گْوربیت ،آندانکءَ کہ شرگدار مہ بیت آ نیوگانی ہما سُند بیت کہ آئی ءِ تہا شرو پیس اِتگیں نیوگ یکجا ایر اَنت اگاں کسے ءِ دل پہ ورگ ءَ بہ گْوشیت ہم پیس اتگیں اَنچوش بوشان اَنت کہ کزا یکے دل ءَ پُر بہ کنت و نزیک بئیت ۔
شرگدار اِیوک پہ وانوکانی کمک ءَ نہ اوشتاتگ کہ آیاں چَہُ سند ءَ شریں نیوگ در بہ چنت و بہ دنت بلکیں آ نوشتہ کار ءَ ہم کمک کنت کہ آ وت ءَ چَہ پون بوہگ ءَ بہ پہزیت ۔شرگداریءِ سر ءَ لہتے ندکاراںخلیل جبرانؔ ءِ حبر دوست بیت کہ گْوشتگ ئے : ’’ شرگدار ساچشتی پڑ ءَ ناکامیں نوشتہ کار اَنت ۔‘‘ بزاں ہما کس شرگداری کنت کہ ساچشتی نکان نوشتہ کرت نہ کنت ، بزاں دستونک ، جوک ، آزمانک ، گدار و دگہ ندانکی تہراں بے سوب اِنت پمیشکا کچوگری کنت بلے اِے حبرہم چوش منی برز ءَ نوشتگیں حبرءَ نہ گیش اِتگ و ناسرجم اِنت ۔ اگاں شرگدارے اے ودار ءَ نشتگ کہ کسے کشکے بہ رند یت و آ کٗور بہ کنت یا پہ ندکارانی ایراد ءَ گڑا آئی ءَ کس شرگدار نہ گْو شیت بلکیں ہرچ شریں شرگدار جوان و الکاپیں نکان وانگ لوٹیت و ہما نوشتہ کارے کہ دوست بیت ہمائی ءِ سر ءَ نوشتہ کنت یا چَہ ہمائی ءِ نوشتاں سکین زیریت ۔
گْوشنت کہ شرگداری گوں ساچشت ءِ پجیگ ءَ ودی بوتگ ۔ انیگیں ’’ شرگداری ازم و ندانک ءِ بنجاہ ‘‘ءِ ڈس و نشان کہ نسکانی تہا دست کپیت آ یونان اِنت چَہ ہمے نسکانی بُنشون ءَ ما اِے حبر ءَ گیشتر دلجمی ءَ گْوشت کن ایں کہ ندانکی شرگداری و ندانکی ازم یکیں زمین ٹک ءَتْرک اِتگ اَنت بزاں یونان ءَ ۔
سر لچہ کار کہ ما آئی ءَ زان ایں آئی ءِ نام اَومیرُس (ہومِر) اِنت ، چَہ مِہتر عیسیٰؔ بوتن ءَ چار دَاں ہشت سد سال پیش یونان ءَ ودی بوتگ ، آئی ءِ دو جنگی لچہ الیادا و وُدیسیا نام پْرشتگنت ۔اَومیرُس ءِ درگت ءَ اے گْوشگ بیت کہ چَہ چم ءَ کوراَت و داستانی لچہ ئےِ پر بستگ وگْوشتگ اَنت و مردماں دل پہ دل یات کرتگ اَنت ۔ اَومیرُس ءِ داستانی لچہ بلوچی داستانی لچہانی پیم ءَ اَنت اَنچوش کہ ایشانی تہا لچہ کاراں دْروگ و راستیں حبر ہوار کرتگ ہمے پیم آئی ءَ وتی لچہانی تہا ۔
بیلہ چَہ گنجیں باہوءَ
شول و دوکشیں منزل اَت
ماں باہو ءَ برتگ شپ ءَ
٭میراس، فقیرشاد، کیاو سدو ءِ لچہی داستان
کیاو سدوءِ مِہری داستان ءِ بامرد’’ شلنگ واجہیں کیا‘‘ ءِ شلنگ اَنچیں اُشترے کہ وہدے آوتی دوست ’’ سدو ‘‘ ءِسیرءِ گُپتی ءَ اِش کُنت یکیں شپ ءَ چَہ باہو ءَ در کپیت ، بیلو ءَ رسیت ، سدو ءَ کہ آئی ءِ گوں دگرے ءَ سیر بوہگ ءَ بیت ،گوں بانوری گُد و دُناں زیر یت و پد ءَ باہو ءَ واتر کنت ۔چَہ باہوڈک ءَ بیلو ہپت سدو شست کلومیٹر اِنت ، انیگیں تیز گامیں اولاک ءَ گوں کم و گیشدہ دَاں دوازدہ ساہت ءِ راہ ءَ بیت اَبید چَہ دم و دوت ءَ ۔
چوناہیااُشتر ءِ رواج ہم اینکس کُنٹ نہ اِنت تاچی اُشتر ساہتے شست و پنچ کلومیٹر ءَ کمیں گیشتر ہم رؤنت،اُشتر ستر گشاد بہ بیت بلے زانگی دنت کہ اِے شلنگ ءِ گشاد گامی ءَ گیش داستان گْو شیں لچہ کار اَت کہ کیا ئِے ماں یکیں شپ ءَبیلو ءَ رسینت۔نوکیں شرگدار بہمنتگ اَنت کہ اے حبر چوں راست بوت کنت ،ہمے پیم حمّل کلمتی ءِ داستانی لچہ ءِ درگت ءَ جُست کنگ بیت کہ حملؔءِ گْوشتن و گُپتی لچہ کارءَ چوں سربوتگ اَنت وہدے کہ آ تیوک ءَ دزگیر بوتگ و آئی ءِ ہمراہ تتک اَنت۔ اے حبر ءَ ہرکس زانت کہ حمل و مہگنج ءِ مِہری داستان وتساچے ،ہمے پیم لہتے شرگدار ہانی و شئے مرید ءِ داستانءِ سر ءَ ہم شکی ئیں دانک کننت ۔ہمے پیم فردوسی ءِ شاہنامہ چَہ وتساچ و بہمانگیں داستاناں سرریچ اِنت ، آئی ءِ داستانانی مستریں پہلوان ’’ رُستم ‘‘ءِ ودی بوہگ ءِ داستان ءَ بہ چار ؛
بہ بالین رودابہ شد زال زر
پُراز آب رخسار و خستہ جگر
ہما ن پر سیمرغش آمد بہ یاد
بخندید وسیندخت را مژدہ دات
یکی مجمرآؤرد وآتش فروخت
وزآن پرسیمرغ لختی بسوخت
ہم اندر زمان تیرہ گون شدہوا
پدید آمد آن مرغ فرمانروا
چو ابری کہ بارانش مرجان
چہ مرجان کہ آرایش جان بود
ستودش فراوان و بردش نماز
بر او کرد زال آفرین درا ز
(شاہنامہ )
شاہنامہ ءِ تہا ہست کہ رستم چَہ لاپ بُر ءَ ودی بوتگ ۔ وہدے کہ آئی ءِ مات’’ رودابہ ‘‘ چکی درداں بوت و چک ودی نہ بوت۔ آئی ءِ پت ’’ زال ‘‘پریشان بوت ۔ فردوسی ہمے داستان ءَ چوش گْوشیت ؛ ’’ رَجانک : رودابہ ءِ سَرِنّ ءَ زال (چَہ پریشانی ءَ ) زَرد تر اِت ،رک ئےِارسین و جگرئےِ آپ اِ تنت،ہما وہدی سیمرگ ءِ پُٹءِ تْرانگ ءَ کپت ،کند اِت و سیندُکت ( رستم ءِ بلک )ءَ مژدہ ئےِ دات،یکے ءَ چُلڑے آؤرت و آس روک کرت ،آئی ءَ سیمرگ ءِ پٹ بن دات ، ہما وہدی تہرگی ءَ مانشانت ،مرگانی بادشاہ سَہرا بوت ،چوش مَرجان گْواریں ( سُہرچکیں مروارد ) جمبرے ءَ ، مرجان کہ ساہ ءِ سینگار بوت ،باز ستا اِش کرت و ونت اِش نما ز۔ ‘‘ چَہ ایشانی وانگ ءَ پد دگہ گْوشگ مہ لوٹیت کہ شاہنامہ ءِ داستان و کارست چونین اَنت ۔
پِلاتُن ءَ وتی وانگی ’’ پولیتیا ‘‘ءِ تہا کہ سوکراتِس ءِ گْوشتنانی سر ءَ نویس اِتگ ئِے گْوشتگ ؛اَومیرُس ءَ وتی لچہ وُدیسیاءِ تہا گْوستانک ناراستیں رنگے ءَ نوشتگ ، ہمے وانگی اِنت کہ ایشی ءِ تہاسوکراتِس وتی گُمانچیدگیں مِہترند ءِ لیکو ءَ پیش کنت کہ آ اود ءَ پہ لچہ کار ءَ ہچ جاہ نیست ۔
بلے مروچیگیں شرگدار اَومیرُس ءِ لچہ ءَ ساچشتی نگاہ ءَ چار یت و آئیءِ تہا گمانی داستان ساچی ءِ ازم ءَ سیل کنت ، وُدیسیا ءِ تہا کس گْوستانکی راستیاں نہ شوہاز یت۔چَہ آئی ءِ بنداتی گالردانی وانگ ءَ وانوک زانت کہ آ گمانی جہانے ءِ دروازگ ءَ بوجگ ءَ اِنت ۔
الیادا
’ من ءَ بہ گْوش ، اُوموسا! ہما شہبودیں بامرد ءِ درگت ءَ کہ ترْویاءِ نامداریں کلگ و کلات ءِ گرگ ءَ پد دُور و پراہیں ہَند اں گول اِت ۔آئی ءَ بازیں شہراں سیل دات و اُود ءِ راجانی دود و ربیدگانی درگت ءَ سرپد ی زرت۔گوں ایشی ءَ کہ آئی ءَ ماں زِر ءَ بازیں سکی دیست ہماوہدی کہ آئی ءَ پہ وتی زند ءِ پہزگ و وتی مردماں پہ جوڑی لوگ ءَ سر کنگ ءَ جہد کرت ۔ ہرچی کہ آئی ءِ وس اَت کرت ئِے بلے وتی ہمراہانی زند ءِ پہزگ ءَ سوبمند نہ بوت آئی ءِ ناراہیں ہمراہانی جندءِ ہوڈی و حبر نزیری ءِ سبب ءَ کہ آیاں روچ حدا ’ ’ اْپیر یون ‘‘ ءِ کاہیگر کُشت و وارت ، پمیشکا حداآیانی دیما میلانک بوت داں بِہ لوگ ءَ رست مہ کننت ۔
من ءَ بہ گْوش ! آدْرسیں حبراں ہم ،اُو زیپس ءِ جنک ! (لچہ ءِ بانو حدا )، چَہ ہرچ دَرے کہ تو ایشاں زان ئے ۔‘‘2
ترویا اَپس
وُدیسیا اَومیرس ءِ لچہ اِلیاداءِ دیمتر ءِ بہر اِنت وُدیسیا ءِ وانگ ءَ پیش الیاداءِ وانگ آئیءِ کارستانی پجارگ ءَ کمک کنت ۔الیاداجنگی داستانے، ہندوستانی زبان سنسکرت ءَ نوشتگیں لچہی داستان راماینا و ایشی ءِ داستان یک چہرگ اَنت ، راماینا ءِ تہا راون رام ءِ جنین سیتا ءَ آوار جنتو الیادا ءِ تہا ترْویا ءِ بادشاہ پریا موس ءِ چُک پاریسی، اسپارتیءِ بادشا ہ مینے لؤس ءِ مہمان بیت و آئی ءِ شررنگیں جنین ’’ اِلے نی‘‘ ءَآوارجنت ۔چَہ ہمیشی ءَ ترْویا و اسپارتی ءِ نیام ءَ نو سالہ جنگ بیت کہ ’’ تْرویا جنگ ‘‘ ( ٹروجن وار ) گْوشگ بیت ۔ وُدیسیئس ءِ سوج ءِ پد ءَ مزنیں داری اَپسے (ٹروجن ہارس )جوڑ کنگ بیت کہ آئی ءِ تہا سی سپاہیگ جاہ کنت ، ہمے اَپس تْرویا ءِ کلات ءِ دیما ایر کنگ بیت ۔آ ہمے سرپد بنت کہ آجنگءَ سوبمند بوتگ اَنت و آیاں اَنگیر کنوکیں لشکر ءَ پْروش وارتگ و شتگ،بلے وہدے آ ہمے اَپس تہا برنت،سپاہیگ چَہ آئی ءَ درکپنت ، کلات ءِ دَر ءَ پچ کننت، اسپارتی ءِ لشکر تہا پُتر یت و جنگ ءَ سوبمندبیت ۔ وُدیسیا ہمے بامرد ءِ کسہ اِنت آ دگہ پہلوان دُرس چَہ جنگ ءَ پد واتربنت بلے وُدیسیئس جنجالانی آماچبیت و بیست سال درانڈیھ و سرگردان ۔
اومیرس
اَومیرُس سر لچہ کار اِنت یا والمیکی کہ پہ سنجاری راماینا ءِ لچہ کار اِنت ؟ اے پول بلکیں کسے ءَ کرتگ بلے چَہ ہما وانگیاں ما شرگداری یاندانکی راہشونی زیر یں آ اُود ءَاومیرس سر لچہ کار منگ بیت ۔ مروچی کمو گیش سئے ہزار سال گْوزگ ءَ پد ہم آئیءِ نوشتہ راہبند و داستان ساچی رِپک زندگ اِنت ۔اگاں چَہ منی اے نوشتانک ءَ پیش کسے ءَ اومیرس نہ ونتگ ہم نی زانت کہ پہ آئی ءَ آژناکیں نوشتہ کارے آئی ءَ ودیسیانہ ونتگ بلے سندباد جہازی ءِ داستان ، یا امیرحمزہؔ ،حاتم تائیؔ ، الف لیلہ و گل بکاؤلی ءِداستان کمیں باز ونتگ اَنت یا ایشانی درگت ءَ زانت۔کارستانی نامانی تہا دگری ہست بلے کرد و کارانی تہا بدلی نہ یتکگ ۔ زیکیں وُدیسیئس ءَ مروچیگیں تامری بامرد’’ موکو مرد ‘‘ ( اسپائڈر مین )، ہلک مین ،سپرمین ودگہ کارستانی دْروشم زرتگ و کسان مزن دْرس اے تامراں چار نت ،چَہ ایشانی داستان و کردگاراں شات بنت ۔
اومیرس تیوک سر لچہ کار نہ اِنت بلکیں سر ساچشتکار و ندکار اِنت ہم ، آئی ءَ وتی لچہ گوں مزنیں بودشت و تہمبلے ءَ پربستگ اَنت ۔ چوش بوت نہ کنت کہ آ وتی باریگ ءِ تیوکیں لچہ گْوش اَت یا چَہ آئی ءَ پیش کس نیست اَت بلکیں آ چَہ دْرساں جوانتریں ازمکار اَت کہ دنیگت زندگ اِنت و آئیءِ گْوشتگیں داستان دنیا ءِ گیشتریں زبان ءَ رَجانک بوتگ اَنت۔آ ئی ءَ پہ سنچ و سمالچہ کاری کرتگ ، آئی ءِ نز ءَ لچہ کاری ءِ من و مولے ہست اَت’’ لچہ کاری پہ مردمانی شاتکامی ءَ اِنت ۔‘‘
اومیرُس اِنت کہ آئیءِ ساچشتکاری ءِ پد و رنداں چاگردی و ندانکی شرگداری بنا بوت ، آریستوتے لِیس سر شرگدار منگ بیت ۔چَہ جمیل جالبیؔ ءِ نسک’’ چَہ آریستو ءَ داں ایلیٹ ‘‘3 ءِ نام ءَ زانگ بیت کہ آئیءِ نز ءَ سر شرگدار آریستوتے لِیس اِنت بلے لہتے آریستو ءِ اُستاد پِلاتُنءَ کہ آئی ءِ ناپگی نام آریستو کلیس اَت ، سر شرگدار سرپد بیت چوش کہ’’ ایم اے آرحبیب ‘‘ءِ وانگی ءِ نام ’’ ندانکی شرگداری ءِ گْوستانک : چَہ پلاتن ءَ گر داں انیگ‘‘4؎اِنت ۔
پلاتن
ہما کہ پلاتن ءَ سر شرگدار منّنت ، گْوشنت کہ آریستو ءَ پلاتن ءِ ایراد رَد کرتگ اَنت ۔ جمیل جالبی گْوشیت :’’ آریستو ءَ آ دْرسیں جیڑگ کہ پلاتن ءَ پاد کرتگ اِتنت گوں پگری تْرامچی ءَ بدل کرتنت۔‘‘زانگ بیت کہ پلاتن ءِ بنگپ لچہ کاریا لچہ کاری نہ اِنت بلکیں آ ئی ءِ بنگپ مہترند و چاگرد اِنت ۔ آئی ءِ اِنان ءِ تہا اَنچیں گمانچیدگیں مہترندے اَت کہ آ اود ءَ جاہمنندیں دُْرسیں مردم پہ چاگرد ءَ سیتمند اَنت ۔ آئی ءِ گُمانی مہترندءِ تہا تیوک لچہ کارناں بلکیں ہچ رنگیں بے سیتیں مردماں جاہ نیست ،مُوچ و مردم کشیں نادْراہیانی آماچیں مردمانی درگت ءَ آئی ءِ سوج اِنت، باید کشگ بہ بنت ۔ بوت کنت آئیءَ کوریں اومیرس پہ مردمے حساب ءَ ہم پکار نہ بوتگ ۔ آئیءِ نزّ ءَ اگاں لچہ کاری ءَ کَٹّو بوت اِنت ہومر ءِ سرپہ پنڈ و گردءَ نہ کپت ۔آئی ءِ رِد ءَ لچہ کار گوں دْروگیں حدایانی دْروگیں وزبتاں مردمانی سنچ و سما ءَ موچ کننت ،آئی ءِ مہترندءَ ایوک ہما لچہ کار نشت کنت کہ چاگردپلگاری ءَ کُمک و شریانی سوج دیوک بہ بیت۔
اُردو ءِ سر شرگدار مولانا الطاف حسین حالیؔ ’’ لچہ کاری ءِ پیشگال ‘‘ ءِ تہا چوش پِلاتن ءَ لچہ کاراں ایر وَ نہ جنت بلے آ ہم لچہانی تہا وتساچیں گمانی داستان وگپاں نادوست کنت ؛
’’ ابونوا سءَ ہلیپو ( خلیفہ ) ءِ ساڑا ءَ اے لچہ گْوشتگ اَت ؛
واخفت اہل الشرک حتی انہ
لتخافک النطف التی لم تخلق
(بزاں تو شرک کنوک اَنچوش ترسینتگ اَنت، ہما مَنّیکہ دنیگت ماتانی لاپا ں توم نہ کپنت ماں پتانیسرین ءَ چَہ تو ترسنت)ایشی ءِ سرا مردماں ایراد گیپت، ہما مَنّی کہ دنیگت توم نہ کپتگنت آ چِہ پیم ترس اِت کننت و گوں ابونواس ءَ ابید چَہ ایشی ءَ کہ لہتے ءَ گوں پُچینگپی ءَ اے راست من اِت دگہ ہچ پسو دیگ نہ بوت ۔
راستیں لچہ پر بندگ ءِ سوج پمیشکادیگ نہ بیت کہ دْروگ گناہ اِنت ۔ ناں، بلکیں پمیشکا،پدمندی کہ لچہ ءِ بروَرد اِنت گوں دْروگ ءَ تشے ہم پشت نہ کپیت ۔ چَہ ایشی ءَ ابید کہ مروچی جہان ءَ زانت و زانگ دیمروئی کنگ ءَ اِنت ، دْروگیں لچہ ءَ برباد کنوکیں ہما بٹاکانی سرءَ کْوہنیں تب ءِ مردم دنیگت واہ واہ کننت،روچے کَئیت کہ آیانی حبر گنوکانی لبجگ شمار بنت ۔‘‘5
اُردو نَدانک ءِ تہا داں دیر ءَ مولانا ءِ اے حبر منگ بوتگ اَنت ، بلے اَنی کس گوں اِیشی ءَ سد درسد تپاک نہ کنت ۔ہندوستانی ندانکءِ تہا شکیل الرحمان کہ بْراہپولی ءِ زانوگرے منگ بیت آئیءِ نزءَ بہ گندئے چوشیں ندانک و شاتکامی ازم مہ بیت کہ آئی ءِ ساچشت ءَ گوں سنچ و سما یا بے سمائی ابرَمانکءِ رَ نگ مان نیست۔چاگردی یا پدریچی سنچءَ ابرمانکی شہم بے سمائی کا ینت و سنچ چَہ آیاں رنگ زیر یت ۔ آئیءِ نز ءَ ابرمانک تْرک و نک بلے دائم جنزیں اِشگُش اَنت کہ آیانی پَند مدام برجاہ بیت ، ما گندگ ءَ اِیں شکیل الرحمان ءِ حبر راست اَنت، گوریچانی جرمنی ءِ ابرمانکی گروک و ہور ءِ حُدا ’’تہور ‘‘ مروچی ہم گوں وتی کُدینگ ءَ تامرانی تہا گندگ بیت ۔
آریستو
چَہ نوکیں شرگدار اں پیش آریستو ءَ ہم پِلاتن ءَ گوں تپاک نہ داشتگ بلے آئیءِ ایراد پہ تَچکیں شرگداری ءَ شون اِتنت ہم ،پمیشکا شرگداری ءِ گْوستانک نویس سرگْو ز کرت اِش نہ کننت ۔آئی ءَ گْوشتگ اَت’’ دْرسیں ازمکاری گیگان اَنت ‘‘۔ آریستو ءَ ہم اے حبر من اِت:’’ ازم ابرم ءِ رندگیری کنت ۔‘‘اے حبر ءَ اَنی ہرکس منّیت ۔آریستو ءَ لچہ کارزانتکارانی کش ءَ جاہ داتگ اَنت و گْوشتگ کہ لچہ کار ہم جہان ءِ راستیاں پولنت ، دگری اِیوک اِیش اِنت کہ لچہ کار ءِ گْور ءَ گْوشگ ءِ سنچ و توان ہم ہست ۔
اد ءَ دلگوش کنگ ءَ مارا ہما ایراد ءِ پسو رسیت کہ گْو شنت حملؔ وہدے تیوک دزگیر بوتگ گڑا آئی ءِ گْوشتن و گپتی مارا چوں سر بوتگنت ، اِے ہماجاہ ءِ اِنت کہ ادءَ ابید چَہ ازمکار ءِ بورءَ ہچ گْوستانکزانت و پولکار رَوت نہ کنت ، آ لاچار بیت کہ لچہ کار ءِ کمکءَ بہ زیر یت اَنچو ش کہ فردوسی ءِ شاہنامہ ءَ گمانی داستان منوک ہم آئی ءَ پہ گْوستانکی بُنشون ءَ کارمرد کننت ، ہمے پیم ودیسیا و’’الیادا ‘‘ ءَ ۔
آریستوءِ وانگی شرگداری ءِ سری وانگی منگ بیت کہ آئیءِ تہا لچہ کاری ازم ءِ سر ءَ جْوانیں رنگے ءَ چمشانک دیگ بوتگ کہ گوں نوکیں ندانکی لیکواں ہمدپ اِنت ۔ آریستو ءِ پیش کرتگیں لیکو مروچی ہم اَرزش دار نت ۔چَہ ایشی ءَ اَبید کہ آئی ءِ نسک ءِبنداتی بہر زمانگ ءِ مُجاں چیر تر اِتگ ۔آئی ءِ نسک ’’ لچہ ءِ ازم ‘‘ءِ نامءَ زانگ بیت و بازیں زباناںہمے نام ءَ رَجانک بوتگ ( بلوچی ءَ ہم اے آر داد ءَ ’’ شعر ءِ ازم‘‘ ءِ نام ءَ رَجانک کرتگ )۔اے وانگی بندات ءَ ابوبشر متی بن یونس ءَ چَہ سریانی زبان ءَ رَجانک کرت کہ آئیءِ تہا باز رَدی ہست اَت چَہ آئیءَ پد ہمائی ءِ شاگرد ے ءَ بن ہَدی ءَ رَجانک کرت ۔ چَہ آئیءَ پد یعقوب بن اسحاق الکندی ءَ آئی ءِ گیش و گیوار نوشت ۔ابونسرپارابی ءَ ہم کہ چَہ ابوبشر ءِ شاگردان اَت ، ایشی ءِ گیش و گیوا ر کر ت۔ ہمے پیم ابن سینا و چَہ آئی ءَ پد ابن رشد ءَ ہم ہمے دْرچ دیم ءَ برت ۔اے وانگی داں دیراں روکپتی مردمانی چماں پنہان اَت ۔ ’’بوطیقا‘‘ لاتینی زبانءِ ’’ڈی پوئیٹیکا ‘‘ ءِ تازی گالتوار اِنت۔چَہ ایشی ءَ زانگی دنت کہ تازی زانتکارانی نز ءَ اے وانگی ءِ مزنیں اَرزشے ہست اَت کہ وتی باریگ ءِ نامی ئیں زانتکا راں رَجانک و گیشوارکرت ۔ بلوچی شرگداری ءِ سر ا گپ جنگ ءَ پیش بنداتی ساچشت و شرگداری ءِ سرءَ چمشانک ءَ ما دیست کہ شرگداری ءَ ساچشت ءِ گام کُنٹ نہ کرت اَنت بلکیں آ چَہ زمین ءَ چست کرتو آزمان برت ۔
اے آر داد
بلوچی ندانک کہ دنیگت تاتو کنگ ءَ اِنت شرگداری باندات ءَ گیشتر ڈکالی ءَ کپتگ ۔ ہرکسی گِلّوو گُلودگ ہمیش اَنت کہ بلوچی زبان ءَ پہتوئیں شرگداری نیستیءِ کچ اِنت لہتے ہیرت گلہ چوش ہم گْو شیت کہ بلوچ راجی تب شرگداری نہ سگیت پمیشکا اے پڑءَ کس مان نہ دنت بلے من اے گپءَ نہ منّ آں بلوچی زبان ءِ ندانک وت نوک اِنت۔آزاتیں چاگرد کہ پہ ندانک ءِ ردوم ءَ المی اِنت بلوچی ءَ دنیگت نہ رستگ ہما کسانیں باریگ (ہشتاد ءِ دہک ءَ بہ گر داں سَن دوہزار) ءَ کہ بلوچی ندانکءِ رژناہیں باریگ اَت، آئی ءَ ہمک پڑ ءَ دیمروئی کرت ہمے دْرچ اگاں برجاہ بوت اِنت ندانک مروچی باز دیم ءَ شتگ اَت ۔ بلوچی زبان ءِ بدبہتی اَت کہ بلوچی ءِ سئے نامی ئیں ساچشتکاراں( سید ،عطاؔ و کریم دشتی کہ ہرسئینانی تہا ساچشتی بودشت ءِ پجیگ ءَ شرگداری سنچ ہم ہست اَت ) کم زندگی کرت و ہما وہدی کہ آیانی ساچشتی سنچ و بودشت پہتوو توانمند اَت بیران بوتنت ۔ چوش نہ اِنت کہ چَہ آیاں پد بلوچی زبان چَہ زانندگیں ساچشتکاراں زِبہر بوت بلکیں بلوچی ندانک ءِ پڑ ءَ بازیں نامی ئیں زانتکاراں سنگینیں رَنگے ءَ شرگداری سنچ زندگ داشت بلے چَہ آیاں باز کم مردم پشت کپتگ کہ یکشل ءَ نوشتہ کنگ ءَ اَنت ۔ سید ، عطاؔ و کریم پہ مرگ گور بوتنت و آیانی رند پداں بازیں ہمبل ماں زندءَ وتی بے واکی و گوں ندانک ءَ نزوریں ہمبستگی ءِ سبب ءَ گار نت ۔اے نیام ءَ اِے آرداد ؔپہ بلوچی ندانک ءَ داد و ٹیکی یے کہ سید ،عطاؔ و کریم ؔءِ کشک ءَ نوک کنگ ءَ اِنت ۔
اے گپ من کسترپادے ءِ بستار ءَ مار اِتگ کہ کسے آئیءَ جست بہ کنت کہ تو فلاں نوشتہ کار ءِ درگت ءَ چے گْوش ئے ، پسو دیگ ءَ مہتل نہ کنت گپانی میان ءَ ہچ جاہ دم نہ کشیت و آئی ءِ درگت ءَ وتی لیکو ءَ ترا روانیں رنگے ءَ گْوشان چَہ گپ ءِ آسر کنگ ءَ پیش اے ہم گْوشیت کہ منی دلءَ ایشی ءِ استال فِلاں بیت پرچا کہ ایشی ءِ بودشت و کرد ءَ گوں ہمدپی کنت و منی نز ءَ آئی ءِ جند ءِ استال روچ اِنت کہ چَہ آئیءَ بازیں نوک باہند ءَ رژناہی زرتگ و زیرگ ءَ اِنت ۔اَنچوش کہ سید ، عطاؔ و کریمؔ ہمے پیم داد ہم خلیل جبران ءِ اے حبر ءَ رَد کنت کہ بے سوبیں ندکار شرگدار بنت ۔داد تیوک شرگدارے نہ اِنت بلکیں ساچشتکارے ہم بلے وہدے کہ پہ شرگداری ءَ ند ءَ چست کنت گڑا آوتی تب و مَیلاں نہ چار یت بلکیں شریں شرگدارے ءِ پیم ءَ پہ اوشتگ ءَ چَہ ساچشتکارءَ برزتریں زمینے چار یت داں الکاپی ءَ سیل دات بہ کنت ۔آنا ں سرجم ءَ نوک دوستیں مردمے نا ں کْوہنگ ، نا ں نوکیت ءِ منوک اِنت نا ں پد نوکیت ءِ لیکو ءِ بلکیں آئیءِ نز ءَ اے پہ ساچشتانی چارو ٹپاسءَ کیل و سنجیگ اَنت ۔آ نہ منّیت کہ شرگدارءِ شاہیم آئیءِ اَندری مارشت بہ بنت بلکیں آسکین دنت کہ ساچشت ءِازمی گوناپ ءِ سر ءَگپ بہ بیت۔ آ پِلاتن ءِ ایردای راہبنداں نہ منّیت کہ آ ساچشتاں وتی تب ءِ پابند کنگ لوٹیت کہ باید چوش بہ بیت یا چوش پرچا نہ اِنت بلکیں آریستو ءِ راہبنداں زیریت و اے جست ءِ بنپدءَ شرگداری ءِ دیوال ءَ چست کنت کہ پرچا چوش اِنت ؟ ۔آ چَہ آ دگہ نوشتہ کاراں کہ وتی ازمی کِچواں بلوچی رنگ گْوشگ و چیر دیگ لوٹنت گیش بلوچی ندانک ءَ زگریں گوناپےءَ رَجگ لوٹیت داں بلوچی ندانک چَِہ دگراں سَہرابہ بیت بلے اِے گپءِ پلہ مرزی ہم نہ کنت کہ چَہ ڈنّ ءَ زرتگیں تہرانی بُنکی راہبندبے سریں وڑے ءَ پروشگ بہ بنت۔
انی منی دیما آئی ءِ وانگی ’’ ازم ، ساچشت ، ادب ‘‘ اِنت ۔ وانگی دوبہرءَ اِنت بنداتی بہر’’ کسہی لوزانک ‘‘ سر ءَ و دومی بہر ’’معنا ءِ شوہاز‘‘ ءِ سرنامک ءَ اِنت ۔اے وانگی ءِ نکان گیشتر تاک ، ماہتاک و تاکبنداں شنگ بوتگ اَنت ۔باز جاہ ءَ وانوک ءَ سما بیت کہ نوشتانکانی بنگپ کْوہن اِنت یا جاہے جاہے گْوشتانکی رنگ ءَ اِنت ،لہتے نوشتانک ہمروچیگیں گپ وتْرانی زبان ءَ نوشتگ اَنت۔ دْرشانداب ءِ دگری ءَ اَبید اے گچین ءِ تہا یکجا کرتگیں نوشتانک گوں یک دومی ءَ ہمگرنچ اَنت و اِد ءَ ایشانی یکجا وانگ پہ وانوکاں سیتمنداِنت ۔
چوناہیا داد سکیں آسانیں گالاں گوں نوشتہ کنت بلے آئی ءِ درشانداب چَہ دگہ نوشتہ کاراں جتا اِنت ہم۔ داد ءِ مُلی ئیں وانوک زان اَنت کہ دادچِی گْوشگ ءَ اِنت بلے پہ بلوچی داستانی ندانک و لچہ وانوکاں داد ءِ وانگ کمے گْران بوت کنت داد اَنچائیں نوشتہ کارانی رنگ ءَ چَہ الف ءَ بنا نہ کنت و یا ءَ نہ کٹینیت بلکیں آ شرگداری ءِ تہا ہم ساچشتی رپکاں کارمرد کنت ۔ترا چوش نہ گْوشیت بہ یامن ترا فِلاں بنگپ ءِ سر ا سرپد کن آں بلکیں اَنچیں درور وگپ رِدکنت کہ وانوک اگاں گوں چم و ہوش بہ وانیت ،بنگپ ءَ شریں وڑے ءَ سرپد بیت ۔آرواجی وڑ ءَ سرنامکءِ تہا حبر نہ دنت کہ من پہ عطاشادؔءِ لچہانی ساچشتی بستار ءِ سرپد کنگ ءَ غلام حُسین شوہازؔ ءِ لچہانی درور دیاں ، گوں آئی ءِ اے درورءَ بوت کنت باز اَجکہ بہ بیت کہ عطاشادؔ ءِ سرنامک ءَ غُلام حسین شوہازؔ چون کنگ ءَ اِنت بلے کسے بلوچی ندانک ءِ تب و میل ءَ آژناک اِنت آ شرگدار ءِ منّ و مولاں ہم سرپد بیت۔ اِے نسک ءِ تہا اگاں نزوری ءِ بہ گند ئے آ ہمیش بیت کہ نوشتہ کارگوں جتائیں سال و سنچ ءِ وانوکاں گپ ءَ اِنت ، جاہے پہ رُستگ و پہتوئیں وانوکاں و جاہے پہ پنچمی پدیانک ءِ نودربراں ۔
*

بُنشون :
1۔ ,The Chronology of Ancient Kingdoms Isaac Newton
2۔ The Odyssey translated by Samuel Butler /جہاں گرد کی واپسی ،رجانکار:محمد سلیم الرحمن
3۔ارسطو سے ایلیٹ تک
4۔M.A.R. Habib, A History of Literary Criticism and Theory from Plato to the Present
5۔ مقدمہ شعر و شاعری ، مولانا الطاف حسین حالی
گالبلد
ندانک :ادب
باجبر: فاتح
کساسیگ : ہما چیز کہ چَہ آئی ءَ کساس گرگ بہ بیت ۔
گمانچیدگ :خیالی مثال ، چیزے ءِ درگت ءَ اَنچیں لیکوکہ ماں گمان ءَ چیدگ بہ بیت ۔
مہترند:مِہترءِ ہند ، ہما ہند کہ آئی ءَ مستر و واکداری ہست ۔
گُپتی:ہال
بانوحدا: جنین آدمیں حدا
سنجاری:اندازہ ءِحہساب ءَ
پگری تْرامچی :فکری نظام
موچ : مفلوج
پُچین گپی: تاویل
بْراہپولی : جمالیات
ابرمانک : اساطیر ، ہما وتساچیں داستان کہ آیانی تہا ابرم ءَ بندوکیں کارگوں وتساچیں حُدایاں بندوک اَنت ،حدانک بزاںحُدایانی داستان یا حدایانی سر ءَ نوشتگیں۔
اِشگُش :اِش کُنگ و گْوشگ ، روایت ۔
سنجیگ:چیزے کہ چَہ آئی ءَ کساس گرگ بہ بیت ۔وزن کنوک۔
یونانی نام و آیانی گالتوار
سیروس ءِ پریکیدی ۔
Pherecydes of Syros / Ferekýdi apó ti Sýro
ملّی سیوس کادموس ۔
Cadmus of Miletus / Kádmos o Milísios
پلاتن ۔
Plato / Pláton
پولیتیا ۔
The Republic / Politeía
اَومیرُس ۔
Homer / Ómiros
موسا ۔
Muse /Moúsa
تْرویا۔
Troy / troía
اپریون۔
Hyperion / Yperíon
زیپس۔زیفس ۔
Zeus/ Zéfs
سوکراتِس ۔
Socrates / Sokrátis
ودیسیا ۔
Odyssey / Odýsseia
الیادا۔
Iliad / Iliáda
پریاموس۔
Priam / Príamos
پاریسی۔
Paris / Parísi
اسپارتی ۔
Sparta / Spárti
مینے لؤس۔
Menelaus / Menélaos
الے نی ۔
Helen / Eléni
وُدیسیئس۔
Odysseus / Odysséas
آریستو تے لیس ۔
Aristotle / Aristotélis
آریستو کلیس۔
Aristocles / Aristoklís
بوطیقا ۔ پوئیتیکے۔
Poetics / Perí poiitikís
***

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*