تازہ ترین
ur
بنیادی صفحہ » نوشتانک » بلوچی ءِ پلگار کنگ یا بلوچی ءَ درامد کنگ؟……تاج بلوچ

بلوچی ءِ پلگار کنگ یا بلوچی ءَ درامد کنگ؟……تاج بلوچ

یَک انچیں سرڈگارےءَ کہ اودا 23 تاں 34 ملین سال پیسر سَہدارءِ بوُگ ءِ نشانی بہ بنت (بلوچی تھیرئیم، ڈیرہ بگٹی)، و تنے وہدی ئیں ”دَرجتگیں اِنسانی تہذیبانی“ تہا کوَہن تِریں انسانی تہذہب (مِہرگڑھ، بولان) ءِ رُدَگءِ نشان بہ بنت، اشیءِ یک پہناتےءَ پارسءِ تہذیب بہ بیت، یک کشے موہن جو داڑو ءِ تہذیب، تہ ہمے زُبانءِ چینکس ہزار سالی رابطہ بنت گوں ہمساہگیں زُباناں؟

بلوچیءِ نبشتہءِ بابتءَ مردم گشنت کہ دنیگہ چہ 1873ءَ پیشتر باقاعدہیں ٹیکسٹ گِندگ نہ بیتہ1  ۔ چوناہا انسانءَ، چہ وتی گوستءَ ہرچی کہ دنیگہ شوہازِتو در جَت کتہ، مردم گشنت کہ زبانانی نبشتہ کنگ کِساس چہ انّوگءَ 5 ہزار سال پیسر بندات بیتہ (کساس 3000 پیش مسیح)

2 ۔1800 ءِ زمانگ ہما دور اِنت کہ بلوچءِ سرا انگریز راج اِنت، اشیءِ متلب ایش اِنت کہ بلوچی نبشتاری زُبان چہ گُلامی (کالونائزیشن)ءَ بندات بیتہ3 ۔ ہر ہما انگریز اپسر کہ آئیءِ پوسٹنگ بلوچستانءَ بیتہ، اے الّم بیتہ کہ بلوچی زُبانءَ گیشءَ گیش بِزانت 4۔ اے زمانگءَ بلوچیءِ ہر دیریں دمگےءَ گالوار دگرے بیتہ۔ ہر پوجی اپسرے ہما ہَندو ابیلاں کہ پوسٹ بیتہ، ہما ہندءِ زُبانءَ بلد کنگءِ جہد بیتہ۔ 1870ءَ میجر موکلرءِ نبشتہ کتگیں ”بلوچی گرامر“، 1880ءِ زمانگءَ لانگ ورتھ ڈیمزءِ نبشتہ کتگیں ”اے اسکیچ آف دی ناردرن بلوچی لینگویج “ ، 1890 ءِ ”اے ٹیکسٹ بُک آف بلوچی“ و ”پاپولر پویٹری آف بلوچِز“ اے رِدءَ سکیں نام کپتیں نبشتہ اَنت۔ اِشاں ابید ہم انگریز سرکارءِ اےعَہدءِ اپسراں پہ بلوچی زبانءِ ہیل کنگ و وتی دیمتری اپسرانی بلد کنگءَ بازیں نبشتانک نبشتہ کتہ۔ بلے اے درہیں نبشتہ ہما ہَندی گالوارانی تہا بیتگ انت۔

ہزاراں سال اے سرڈگارءِ سرا زندگی کنگ و گوں اِندگہ ہَندی زباناں روو آ ءَ، تاں 1800ءَ کہ بلوچی زبانءِ نبشتہءِ وہد اَتکہ تہ بلوچی زبانءِ سرا ہم ہمبندیں زبانانی اَسَر آہاں بیتہ۔ بازیں توار ہم اتکہ و بازیں لبز ہم۔

بازیں زُبانزانت گشیت کہ [ٹ، ڈ، ڑ]ءِ توار ماں بلوچی زبانءَ ہما لبزانی تہا اِنت کہ چہ اِنڈِک زُباناں اَتکگین اَنت و بوت کنت کہ اے توار اِنڈِک (ڈریویڈی) زُبانانی اَسَر بہ بیت5 بلے اے توار بلوچی زُبانءِ تہا جَہل نشتگ اَنتو چرے تواراں بازیں نوکیں گال ہم جوڑ کنگ بیت، وہدءِ ہمراہیءَ اے توار جاہ منند بیتگ اَنت۔ نی اِشانی درآمدیءِ احساس ہم پہکءَ دیر اَتکہ۔

1900ءِ زمانگءَ بلوچیءِ نبشتہ کار کمّے گیش بنت و سنجیدہیں نبشتہ کارانی کسانیں کساسے وَدی بیت، تہ ہمے احساس ودی بیت کہ بلوچی زبانءَ را شَرتر نبشتہ کنگ بہ بیت۔ ہر یکے وتی رنگءَلبزاں نبشتہ کنگا بیت۔

بلوچی نبشتاری زُبان 1900ءِ زمانگءَ ”چہ شِہمءَ شِہم تِر“ نبشتہ بوگءِ جہدے بناء کنت۔ شاعرو نبشتہ کار کم، بلے ودی بوہُگ شَر بناء بیت۔

داں 1900ءِ نیامی عَہدءَ بلوچءَ را اے مارِشتءَ گوَر جَتہ کہ زُبانءَ را یک رہبندے پکار اِنت۔ کہ دْرہیں مردم بلوچی زبانءَ یکیں رنگءَ نبشتہ کت بکننت۔ اےعَہدءَ بلوچی زبان وتی چاپ و شِنگءَ نوک گام، بلے کمّے کُتہ کار (تجرُبہ کار) اِنت۔

اے زمانگءَ لسانیاتءِ سرا دنیگہ اے دَمَگاں، و چوناہا دْرہیں جہانءَ، فارمَل تھیوری و پَرسپیکٹیو اَپروچ ساہیل اَنت۔

پَرسپِکٹیو اَپروچ، ہما رَوِشءِ نام اِنت کہ تو یک گَیشّتگیں زُبانےءِ دْرہیں کالِبءَ دیما بکنئےو دگہ زُبانےءِ تہا ہما چیزانی شوہازگ ءِ جہدءَ بکنئے، چو کہ تو بگشئے کہ انگریزی زُبانءَ 12 ٹِنس اَنت، ہماہانی لڑءَ دیما بکنئےو بلوچیءِ تہا گالرِد (جُملہ) نبشتہ کنان بکنئے کہ اے گالرِد پِلاں ٹِنس اِنت و اے گالرِد پِلان۔ دانکہ انگریزی ءِ دوازدئیں ٹِنسانی لسٹءِ حسابءَ دومی زُبانءِ ٹِنساں بگیشّین ئے۔ (جُہد ہمے بیتہ کہ یکے ہم کم مہ بیت، وگن نا دومی زُبان اسٹینڈرڈ زُبانے نہ اِنت کہ ٹِنس ئِے کم اَنت)۔  اے زمانگءِ بلوچی زبانءِ سرا کتگیں کاراں چاران بکنئے تہ تچک ءَ گِندئے کہ دگہ گیشّتگیں زبانے دیما کنگ بیتہ و بلوچی زبانءَ را ہما زبانءِ ہمکدّیءَ گیشینگ ءِ جہد کنگ بیتہ۔ مِسالءِ حبرءَ، ہر نبشتہ کار کہ بلوچی زبانءِ سرا کار کنت تہ گشیت کہ بلوچیءِ 12 ٹِنس اَنت6، وہدے کہ تاں روچ ء مرچیءَ من بلوچی زُبانءَ آئوکیں زمانگ (فیوچَر ٹِنس)ءِ چار تَہر دیست کنگءَ نیاں۔

مسالءِحبرءَ انگریزی زبانءِ 3 مزنیں ٹِنس اَنت کہ اردوءَ ہم انچوش اَنت (حال، ماضی، مستقبل)و اے ہر سے ئیں ٹِنسانی چارو چار تَہر اَنت (اِنڈیفینیٹ، جاری، مکمل و مکمل جاری)، بلے بلوچی زبانءَ اگاں سرزاہریءَ بچارئے ہم تہ انوگیں زمانگ (پریزِنٹ ٹِنس)و آئوکیں زمانگ (فیوچر ٹِنس)ءِ سادہیں دْروشمءِ تہا پرکے گِندگ نہ بیت۔ کارگالءِ یکیں دْروشم اِنت، چو کہ ”من رواں“۔ اے انوگیں زمانءَ ہم ہمیش اِنت و پہ آئوکیں زمانگءَ ہم ہمیش اِنت، دانکہ اشیءَ را وہدشون (ٹائم اِنڈیکیٹر) پِر مہ بیت (چو کہ ”من انّوں رواں“ یا ”من 10 سالءَ رَندءَ رواں“) تہ ہچ زانگ نہ بیت کہ کجام زمانگ اِنت۔

فارمَل تھیوری ہم کم و گیش ہمے رنگ اِنت کہ زُبانےءِ رَہبند فِکس کنگ بیت کہ بُنرَہبند ایش اِنت، اگاں جاگہے یا گالوارے ہمے گیش اِتگیں رہبندءِ حسابءَ نہ اِنت تہ آ گالوار بُنرَہبندءَ دَر اِنت وبائد اِنت کہ اے رنگءَ ”رَد“ نبشتہ کنگ مہ بیت۔

فارمَل تھیوریو پَرسپِکٹیو اَپروچ ہم یک مزنیں اِلمی سَپَرےءِ بَروَرد اَنت۔

یونانی زُبانءِ سرا، پیش چہ مسیحءَ،  لہتے نبشتہ دیما کئیت کہ آہانی تہا یونانی زُبانءِ ساختءِ سرا حبر بیت، نامگال و کارگال ءِ نشون دیگ بیت، گالرِدانی سرا حبر بیت۔ 500 ایسّائی سال ءَ لاتینی زُبانءِ سرا ہمے یونانی زُبانءِ گیشّتگیں کالبءِحسابءَ کار بیت۔ کم کمءَ ہمے ”گیشّتگیں کالب“ زیرگ و ہما زبان چارگ بنت کہ آہانی ساختءِ سرا تنے وہدی کار نہ بیتگ۔ ہمے رَوِش سک دیما روان کنت و کم کمءَ ہمک زُبانءِ سرا کہ کار بیگ ءَ بیت، ہمے کالبانی حسابءَ چارگ بنت۔

اے رَوِشءِ مردمانی ہیال ہمیش بیت کہ زبانانی اسٹینڈرڈ تَچک اَنت، (ہما کہ گِیشّتگیں زبان ئیگ اَنت)، اشانءَ بس زبانےءِ تہا، ہما گیشّتگیں کالبءِ حسابءَ، چیز شوہاز کنگی و نشان کنگی اَنت کہ زبان ءِ ”اَسلیں رہبند“ ایش اِنتو بائد اِنت کہ ”اے زُبان اے رنگءَ گُشگ یا نبشتہ کنگ بہ بیت“۔

بلوچی زُبانءِ ”گیشینگ“و ”انجارینگ“ءِ کار ہم ہمے زمانگءَ بندات بنت کہ لسانیات ءِ جند ”فارمل تھیوری و پَرسپِکٹیو اَپروچ ءِ تہا اِنت۔ ہمے زَمانگءَ بلوچیءِ نبشتاری زُبانءَ را یک رَنگ کنگءِ جہد تینز بنت۔

نبشتہ رَہبندءِ کَش و چیل، زُبانءِ ”راست و اَنجار“ کنگءِ جہد بناء بنت۔ و ہمےعَہدءَ بلوچی ءِ ”اَنجارینگ“ءِ واستا ہما توارانی یک کِرّ کنگ ءِ حبر دیما کئیت کہ آ بلوچیءِ ہچ ”مات و بَلُّکی“ لبزانی تہا نیست اَنت، بلے بلوچی زبانءِ مزنیں بہرےءَ گُشَگ بنت7 ۔ اے توارانءَ تاں روچ ء مرچیءَ بلوچی ءِ لسانیاتی گپ وترانانی تہا ”تازی یا عربی توار“ءِ نام دیَگ بیت۔

اے توارانی تہا یکے [ثو ذ]ءِ جُتک اِنت، یکے [خو غ]ءِ جُتک و یکے [فو گوں ف ءَ نزیکیں و]ءِ جُتک اِنت۔

اشانءَ سِندَگ و دور دیگءِ حیال ءَ بلوچی نبشتاری زُبانءِ لسانیاتی ترانانی تہا یک جُنزےءِ رَنگ گِپتہ۔ چہ 1950ءِ سَک کم کمّیں پرِنٹءِ زمانگءَ بگر دانکہ وٹس اَپو فیس بُکءِ مرچی ئیں انفرادی نبشتہ و شِنگکاریءِعَہدءَ بیا، ہمک عَہدءَ اے جیڑہ پہ پلگاریں بلوچی نبشتاری زُبانءَ چہ مستریں جیڑہاں یکے۔

اے توارانی سِندگ و دور دیگءِ جُنز وَ انگہ سرجمءَ سوبین نہ بیتہ، بلے اے توار ہمینکَس ”دَرآمَد“ جوڑ کنگ بیتگ اَنت کہ اے گالوارانی لَبزانک ماں بلوچی زُبان ءِ لبزانکی مین اسٹرِیمءَ ہما جاگہءِ گِرَگءَ سوبین نہ بیتہ، ہما جاگہءَ کہ کرزِیت۔

اے توار دنیگہ اَڑوکی اَنت، بلے اِشانی ہلاپءَ کُوکارو جاک ہمایَتءَ ” ہؤہؤ“ ءِ نیامءَ اِشانی جندو لسانیاتی بنیاداں اشانی چارو تپاسءِ کار آ رنگءَ دیما روان نہ اِنت کہ مردم بگشیت کہ ”ہؤ، اے جیڑہءَ را بلوچی زُبانءِ ادارہ و اکیڈمیاں پہ سنگینی زُرتہ و اشیءِ گیشینگءِ نیمگا گامگیجے دیما روان اِنت۔“

یَک نیمگے وَ تہنا ہمے یکیں حبر اِنت کہ اے توار بلوچی زُبانءِ پلگاریں توارینک (فونیم) نہ اَنت و بائد اِنت چہ نبشتاری زُبانءَ دَر کنگ بہ بنت۔ دومی نیمگا ایش اِنت کہ اے تواراں بلوچانی مزنیں بہرے گُشگا اِنت، ہے توار بلوچیءِ آ نیمگءِعَہدی لبزانکءِ تہا ہم مان اَنت، ڈیہی و دَستانگانی زیب اَنت، شعرو سؤتانی بہر اَنت، چاچ و بتلانی تہا اَنت، و انوگیں زمانگءَ ہم تخلیقانی تہا ہوار اَنت، چیزے کہ موجود اِنت، چوں گُشگ بوت کنت کہ اے دَر کنگ بہ بَنت کہ بلوچی نہ اَنت۔ ”اے توار بلوچی نہ اَنت“، تہ بِزاں آ نیمگءِ بلوچی، بلوچی یے نہ اِنت؟

پہ من اے ہردو نیمگ رَد نہ اَنت۔

یَک تھیوری یےءِ حساب ءَ اے بلوچی زُبانءِ توار نہ اَنت و اِشانی دَر کنگ رَوا اِنت، دگہ یک تھیوری یےءِ بُنیاد ءَ بلوچانی مزنیں کِساسے ہمے تواراں چہ سَدانی سالءَ گُشانو پیداک اِنت و اِشانی چہ نبشتہ رَہبند ءَ دَر کنگ نارَوا اِنت۔

فارمَل تھیوری و پَرسپِکٹیو اَپروچءَ پَد لسانیاتءِ علم دیما روان بیتہ۔

دگہ یَک اَپروچے (چیزانءَ چارَگءِ راہے) کہ وَدی بیتہ، آ اِنت ڈِسکرِپٹیو۔  بِزاں ایش کہ بِل تُری یونانی زُبان پیسرا گیشینگ بوتہ بلے وَہدے لاتینی زُبان ءَ را یونانی زُبان ءِ گیش اِتگیں چیزانی بُنیاد ءَ تورگ بیتہ و فِکس کنگ بیتہ، اے رَوِش شر نہ اِنت، و اے کار بائد اِنت ہر زُبانءِ سرا مُشَگ مہ بیت۔ زبانےءِ لسانیانی کالبءَ را گیشینگ ءِ وہدا اے چیز چارَگ بہ بیت کہ زُبانءِ جند چوں حبر کنگ بوُہگا اِنت، زُبانءِ جندءِ حبر کنوک وت کہ حبر کننت تہ زُبانءَ چوں کارمَرز کننت۔و ہمے چیزانءَ چارگ بہ بیت ویک پہ یکءَ زُبانءِ دْرہیں رَہبند رِدو بند دیَگ بہ بنت۔

فارمَل تھیوریءِ سپرءَ رَند فنکشنَل تھیوری دیما اَتکہ، کہ زُبانءِ بُنرَہبندءَ پیسرا چہ وتا فِکس مکن و مہ گُش کہ ہرجاگہ کہ مردم ہمے فِکسیں چیزانی رنگءَ حبر نہ کننت، آ رَد اَنت، اے چیزءَ بچار کہ زُبان وتی گشوکانی تہا ہما رَنگءَ کہ گُشگ بوُہگا اِنت، ہما چیز زبانءِ بُنرہبند منَّگ بہ بنت۔

منی نزّءَ اے توارانی چہ نبشتہ رَہبندءَ دَر کنگ سکیں مزنیں رَدی یے بیت۔ چیا کہ اے تواراں سَدانی سالءِ سپرءَ جُہل جاگہ کتہ، البت چو [ٹ، ڑو ڈ]ءِ پیما جُہل شُت اِش نہ کتہ، پمیشا گیشتِر نِشان اَنت و دَرآمَدو اَنت۔ بلے زُبانےءِ نبشتہ رَہبند تہنا پہ یونیورسٹیءِ کورساں نہ اِنت (و بلوچءَ انگتہ نیست ہم)، زُبان ءِ مردم وتی زُبان ءَ یکے دومیءَ کاگد نبشتہ کننت، وٹس اَپ و سوشل میڈیا ءَ نبشتہ کننت۔ گوں یکے دومیءَ وتی زُبانءَ حبر کنگءِ واستا الّم اِنت کہ مردم ہما پیم کہ حبر کنت، ہما پیم نبشتہ کت بکنت۔ وتی شعر مردم ءَ را ہما توار ریچ ءِ تہا وَش بیت کہ نبشتہ کتہ، وتی دَراَنگازءَ مردم ہما رنگءَ وَشتِر کت کنت کہ وت آسودگی بِمارِیت۔

ما مُدام ہمے حبر نشان کتہ ونشتگیں کہ ”زُبانءَ را سرکاری سرپرستی نیست، پمیشا مئے زُبان دیمروی کنگءَ نہ اِنت“۔ راست اَنت، بلے بازیں کار انچین اَنت کہ سرکار نہ لوٹنت، تئی وتی واہگءَ لوٹنت۔

اے وہدی بلوچ وت ماں وتی میسج و کاگداں ہم بلوچیءَ نبشتہ نہ کنت۔

زبانءِ ڈومین کجام کجام اَنت؟

٭ لوگءَ بلوچی حبر بیت۔

٭ میتگءَ بلوچی حبر بیت۔

٭ مارکیٹءَ بلوچی حبر بیت۔

٭ اسکولانی تہا کتاب بلوچی نہ اَنت بلے ماسٹر، اسکولءِ چُکانءَ بلوچیءَ سرپد کننت۔

٭ میڈیا بلوچی نہ اِنت۔

٭وانگجاہانی کورس وکتاب بلوچی نہ اَنت۔

٭ دپترو کارکسانی زبان بلوچی نہ اِنت۔

٭ جارو جارتاک بلوچی نہ اَنت۔

و دگہ بازیں چیز۔

اے وہدی بلوچ اگاں اے زورءَ بجنت کہ بلوچ گیشءَ گیش بلوچی زبانءَ نبشتہ بکننت تہ سکیں مزنیں کارے بیت کنت۔ بلے جیڑہ ایش اِنت کہ اے حبرءَ وَ ہرکس کنگا انت کہ بلوچ بائد اِنت بلوچیءَ نبشتہ بکننت، بلے چے نبشتہ بکنت؟

بلوچ یکے دومیءَ میسج بلوچیءَ نبشتہ بکنت۔

بلوچ یکے دومیءَ کاگدو کرّاچ یا گِپّال (ای میل) بلوچی زبانءَ بکنت۔

وت ماں وتی ہال و احوالءِ بلوچی زبانءَ نبشتہ کنگ ءِ حبر کئیت تہ مردم ہما رنگ کہ حبر کننت، ہما رَنگ نبشتہ کت بکننت۔ مسالءِ حبرءَ اگاں ماتے وتی زہگ ءَ جُست کنت کہ ”تھانگو بیث ئے؟“ و چُک گشیت کہ ”مناغاں“، تہ چونیءَ مات نبشتہ بکنت کہ ”تو کجا ئے؟“ و چونیءَ زَہگ پسہ بدنت کہ ”من پیداکاں“؟ تہنا اے ہاترا کہ تو چہ پیسرا فِکس کتہ کہ ”بلوچی زبانءِ پلگار کنگ ءِ ہاترا الّمی اِنت کہ تواراں در بکناں، و بلوچی زبان حبر کنگ ءَ پرواہ نیست بلے نبشتہ ہرحالءَ بُنرَہبندءِ حسابءَ بہ بیت“؟ اے چکءَ را کئے سرپد کنت و چونیءَ سرپد کنت کہ اسلءَ تو وہدے گشئے کہ ”مناغاں“ تہ تو بلوچی زبانءَ رَد کارمرز کنگائے، تو بائد اِنت نبشتہ بکنئے کہ ”من پیداکاں“۔

نبشتہ رَہبند وَ پہ ہر نبشتہءَ کارمَرز بیت، میسجے بہ بیت یا وانگجاہانی کتاب۔ وہدے نبشتہ بیت، تہ نبشتہ رہبندءِ سیوَنج (وسیلہ، زریعہ)ءَ نبشتہ بیت۔

زُبانءِ کارمرز انسانی لیوَلءَ بیت، چاگردءِ ہمک مردمءَ را گوں زبانءَ بندوک کنگ کپیت۔ اگاں تو ہما انسانی زلورتءِ رِشتہءِ جندءَ ہلاس کنئے تہ مات الم زہگءَ حبر وَ بلوچیءَ کنت، بلے میسج اُردوءَ کنت یا دگہ زبانےءَ۔

انسانءَ را زُبانءِ کار اِنت، گوں یکے دومیءَ حبر کنگ ءِ واستا، یکے دومیءَ را وتی حبرءِ رسینگءِ واستا۔ اے رنگ بیت نہ کنت کہ تو مردمانءَ گُٹ توس بکنئے و زبانءِ کارمَرز بہ پرمائے۔

داں تئی نبشتہیں زبان، آم مردمءِ کارءَ نئیت، عام بلوچءِ زلورتاں پورا نہ کنت، عام مردم بلوچی زبانءَ حبر وَ کنان کنت، بلے نبشتہ نہ کنت۔

1900ءِ اولی نیمءَ لسانیاتءِ دیما آتکگیں حبرانی راست سابِت کنگءِ ہاترا بائد اِنت بلوچی زبان وبلوچ راجءِ کُربانی دئیگ مہ بیت۔ آ تھیوری کہ کارءَ نیاہگءَ اِنت، دگرے بچار۔ راہ باز اَنت۔

پشکپت اَنجارینگ (اسٹینڈرڈائزیشن)، تہ فارمل تھیوری زباناں نوں انجارینت نہ کنت۔ انجارینگءِ جند یک سرجمیں پروسِسےو اشیءِ اولی گام ہمے بئیگ لوٹیت کہ ہر بلوچ گوں دومی بلوچءَ وتی حال احوالءَ بلوچی زبانءَ بکنت۔ ہر بلوچ بلوچی زبانءَ نبشتہ کت بکنت، ونت بکنت۔ اِندگہ دْرہیں پروسِس رَندا کایَنت۔

یا اگاں بلوچی زُبان چِدو گیش گران کنگی اِنت تہ ہمے انوگیں دانشور وت ماں وتا نبشتہ بکننت وت ماں وتا بواننت ۔

٭٭٭

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*