تازہ ترین
ur
بنیادی صفحہ » نوشتانک » بنداتی دستونکءِ سرا فارسی و اردو ءِ اثر……رحیم مہر بلوچ

بنداتی دستونکءِ سرا فارسی و اردو ءِ اثر……رحیم مہر بلوچ

 

بلوچی عہدی شاعریءِ تاریخ باز کوہن انت،عہدی شاعریءِ زمانگ گوں ہما دؤرو باری آں بندوک کنگ بیت وہدے بلوچ سینزدُمی کرنءَ چہ ایرانءَ دیم پہ بلوچستانءَ مزنیں کساسےءَ _لڈوریچ کننت۔اولی دؤرءِ شاعری کہ چاکری عہد ءِ شاعریءِ نامءَ زانگ _و پجارگ بیت گیشتر ہمے دؤر و باریءَ گوں سیادی داریت۔ بلے اے دؤرءِ شاعری اگن لسانی سرشونءَ وانگ و تپاسگ بہ بیت تہ ہمے درا بیت کہ سری زمانگءِ شاعریءِ تہا عربی و فارسی زبانءِ ہچ وڑیں اثر گندگءَ نئیت،اے اثرات آں ما بن گپی و ازمی بنیاتءَ اوں نہ گندیں۔ گیشتریں شاعری لسانی ،بن گپی و ازمی سرشونءَ حالص بلوچی رنگ و بلوچ چاگردی زندمانءِ اڑو اڑجلانی درشانی رنگ و دْروشمءَ درا بنت۔بلوچءِ گوں ایرانءَ کوہنیں تاریخی ،ربیدگی،سیاسی و لسانی نزیکیءَ ابید ہم سری زمانگءِ شاعریءَ وان ات تہ مردم بہمانیت کہ انچو نزیکی و ہمبستگی ءَ ابید ہم نہ تہنا بلوچی زبانءَ وتی جتائیں رنگ و پجار برجاہ داشتگ بلکیں پہوالیں بلوچاں وہدے وتی دلی مار اشت و زندءِ رنگ و دْروشمانءَ شعری گوناپ دات تہ پہ وتا چٹا جتائیں درشان داب و جتائیں رنگ و ئیلے ءِ ہمرائیءَ حالص بلوچی زبان و محاورہ گوں مزن ازمی شیواریءَ دیما آؤرتنت و اے سلسلو گیدی شعری روایتءَ بگر داں مزنیں مدتےءَ ہمے رنگ و دابءَ برجاہ منت انت۔ دو ہمساہگیں ملک و زبان و راج ءَ ابید ہم بلوچ راجءَ وتی جتائیں درشانی پجار و ارزشت ءِ محکمیں بنیات ایر کتنت۔ ما وہدے بلوچی شاعریءِ سرا فارسی و عربی زبانءِ اثراتءِ تپاس کنیں تہ مارا نوزدہمی کرنءَ ایشیءِ اثرات گندگ کاینت۔اے کرنءَ ماں بلوچستانءَ فارسی وتی پادانی جم دارگءَ سوبین بوت و ہمنکس کہ وانندہیں مردم است ات دراہینانی وانگءِ وسیلگ فارسی ات ،چوش کہ اے دؤر و باریءِ گیشتریں شاعر فارسی وانندگ اتنت پمشکہ ایشانی شعرانی تہا فارسیءِ لبزانی کارمرزیءَ گیشی اتک و عربی زبانءِ لبز اوں چہ فارسیءِ راہءَ بلوچیءِ بہر جوڑ بوتنت، ایشیءَ ابیدنیگراہی فکر و لیکہ اوں اے وانندگیں مردماں بلوچی شعرانی تہا ہوار کنگ بنا کُتنت۔(۱)

اے وڑا ما گندیں کہ بلوچی عہدی شاعری کہ وتی اولی دؤر و زمانگ ءَ حالص بلوچی رنگ ءِ تہا ات، نوزدہمی کرنءَ چہ فارسی و عربی زبانءَ اثر مند بوت۔ اے دؤر و باریءِ شاعریءَ را مُلّائی عہدءِ شاعریءِ نامءَ یات کنگ بیت، اے عہدءِ گیشتریں شاعر وانندگ اتنت و آیاں ماں عربی و فارسی زبانءَ علم دربرتگ ات ۔بلوچی عہدی شاعریءِ اے دومی دؤرءَ اے نوکی المءَ دیما اہتگ ات کہ ۔۔۔۔۔ فارسی و عربی لبزاں بلوچی شاعریءِ تہا جاگہ کت و پدا بلوچ چوشکہ نیگراہی مردم اتنت پمشکہ آہاں وتی لچہءِ بنداتءَ پاک نازینک(حمد) و وزبت(نعت) و منقبت،خلفاء راشدین و اولیاء اللہ و بزرگا نِ دین ءِ توصیفو ستاء کرت کہ عہدی شاعریءِ اولی دؤرو زمانگ ءَ گندگ نہ بیت۔دومی ایش کہ فارسیءِ تہا داستان امیر حمزہ، جنگ نامہ حضرت علی، قصہ ورقاء گلشاہ و چشیں بازیں چیزاں چہ وہدے بلوچ آشنا بوتنت تہ آیاں ہمے رنگیں لچہ گوشگ بناء کرت کہ وت بلوچی شاعریءِ تہا نوکیں تہرے ات ، اے وڑیں شاعریءَ بلوچ بنگپی جہتءَ اسلامی لچہ، پیگمبری لچہ و کتابی لچہ گوشت انت۔(۲)اے زمانگءِ شاعریءِ تہا کارمرز بوہوکیں چہر ،شبین و تلمیح فارسی و عربی رنگءِ تہا ات ، قرآن ،حدیث و اسلامی تاریخءِ بازیں واقعہ اوں ہمے زمانگءَ بلوچی شاعریءِ بہر جوڑ بوتنت۔ اے دراہیں چیز نقّالی صورتءَ دیما نیاتک انت بلکیں ہما زمانگءِ شاعراں اے توامیں چیز حالص ساچشتی کردءِ پدا ارتقائی درچءَ بلوچی شاعریءِ بہر جوڑکُتنت کہ ایشانی وانگءَ مردمءَ ہچ وڑیں وت گڑی و ترپلیءِ سما نہ بیت۔ ایشیءِ سوب بگندئے ایش بہ بیت کہ اے دؤرءَ لہتے انچیں نام بلوچی شاعریءِ تہا دیما اتک انت کہ آ ابرمی ازمکار انتت و آہاں وتی ساچشتی زور و توانءَ گوں اے توامیں سلسلو ءَ را حالص ازمی بنیاتءَ دیمروی دات۔دومی ایش کہ ’’ آ وہداں شاعریءِ شریءِ کیلو ہم ہمیش ات کہ آئیءِ توکءَ فارسی گپ گیش مان بہ بیت۔‘‘ (۳)

مزنیں مدتےءَ پد وہدے بیستمی کرنءِ نیامی دہکءَ نوکیں شاعری بنا کنگ بوت تہ نوکیں شاعرانی گورا وتی ہمے عہدی شعری مڈی است اتنت ۔ نوکیں شاعریءِ بنیات وتی عہدی شعری ربیّتانی برہلاپ نوکیں شعری تہرانی سرا ایر کنگ ءِ جہد کنگ بوت تہ اے پہ بلوچی شعری ربیت ءَ چٹا نوکیں تجربتے ات ۔ آزات لچہ و دستونک ءِ ربیت عہدی شاعریءِ تہا نیست ات۔ نوکیں عہدءِ شاعر چہ فارسی و اردو زبانءِ نوکیں شعری ربیتاں اثر مند اتنت و بلوچی شاعریءِ نیمگءَ دلگوش دئیگءَ پیش آ وت اوں ہمے زبانانی تہا شاعری کنگءَ اتنت۔ حاص دستونک بلوچی شاعریءِ تہا درآمدیں تہرےءِ صورتءَ دیماآتکگ ات۔ دستونکءِ ربیت ءِ بابتءَ مئے کواس جتائیں پکر و لیکہ دار انت یک ڈلے ایشیءَ فارسی دستونکءِ رند پدی لیکیت دگہ ڈلے ایشیءَ اردو زبانءِ منتواری سرپد بیت ۔ سید ہاشمی دستونکءَ تچکءَ فارسی دستونکءِ رند پدی سرپد بیت آ وتی گپءِ منّاکءَ نویسیت کہ :

’’ نوکیں بلوچی شاعری اوں اردو ءِ پیما فارسی دستونکءِ رند پدیءَ بنا کنگ بوتگ، بنداتءَ اردو ءِ پیما دستونکانی تب، ایشانی جوڑشت و حیال فارسی ءِ نقل اتنت، پمشکہ بنداتی زمانگءَ بگر داں ۱۹۵۰ء ءَ بلوچی دستونک ءِ ارواہ فارسی دستونکءِ رند پدیءَ اچ وتی رنگ ءَ گسر ات۔‘‘ (۴)

سید ہاشمیءِ برہلاپ پروفیسر صبا دشتیاری ایشیءَ اردو زبانءِ دَین گوشیت اے درگتءَ آ نویسیت کہ :

’’ بلوچی ادبءِ تہا غزل ءِ دود چہ فارسی ءَ آتکگ یا چہ اردوءَ۔ چو ناہا لہتے مردمانی حیال انت کہ چہ فارسی ءَ اتکگ، بلے منی وتی جندءِ حیال انت کہ اے دین اردو ئیگ انت پرچا کہ بلوچیءِ ہما شاعراں کہ غزل گوشتگ آیاں چہ گیشتر ہما انت کہ وتی شعری زندءِ بنگیج اردو پربنداں گوں کرتگ اش۔‘‘ (۵)

اے درگتءَ نسیم دشتی اوں بلوچی دستونک ءَ اردو و فارسی زبانءِ ساہگءَ ردوم گندانءَ وتی حیالءَ چوش دیما کاریت۔

’’ بلوچی غزل بیشک، اردو فارسیءِ ساہگءَ سر چست کتگ ، ایشیءِ بنگیج ہما دؤر و باریءِ منت وار انت کہ ریڈیو پاکستانءَ بلوچی پروگرام شنگ بیتگ، ماہتاک ’اومان‘ او ’ بلوچی‘ چاپ و شنگ بیتگ انت۔‘‘ (۶)

بلوچی نوکیں شاعریءِ بنداتی شاعر بلوچیءِ نیمگءَ دلگوش دئیگءَ پیش اردو و فارسی زبانءِ تہا وتی حیالانی درشانی کنگءَ اتنت، ایشانی تہا میر گل خان نصیر ، محمد حسین عنقا، اسحاق شمیم ، دوست محمد بیکس و ایندگہ گیشتریں شاعر بلوچی شاعریءِ نیمگءَ آئیگءَ پیش اردو و فارسی زبانءِ تہا شاعر ی کنگءَ اتنت، دومی ایش کہ اے گیشتریں شاعراں علم اوں ہمے زباناں دربرتگ ات، بلوچی زبانءِ تہا نویسگءِ رواج اوں نیست ات، ہمے سوب انت کہ وہدے اے شاعر بلوچی شاعریءِ نیمگءَ دلگوش بوتنت تہ ایشانی علمی و فکری پژدرہ اردو و فارسی زبانءِ اثرات است اتنت۔

’’ بلوچی شعر و لوزانک ءِ نوکین دؤر و باریءَ بلوچیءِ شاعر و لوزانک کارانی علم و تربیت اردو فارسی اسکول و مدرسہ یاں بوت ات۔ آیانی سرا اردو فارسی لوزانک ءِ خاص اثر ات، ہمیشیءَ شروعاتءَآیاں ہم ہمے کشک زرت، اے دؤر ءِ شاعر و لوزانکارانی زبان و بیان ہم تمثیل تشبیہ و استعارہ ہمےتبءَ داریت۔ ‘‘ (۷)

بلوچی دستونکءِ اولی شاعر بابا ملنگ شاہ منّگ بیت ایں ماوہدے آئیءِ شاعریءِ سرا اے زبانانی اثرءِ تپاس کنیں تہ مارا آئی شعری درشان ءِ تہا تچکءَ اردو شاعریءِ رنگ گندگ ءَ کئیت، چوشکہ بابا ملنگ شاہءِ شاعریءِ گیشتریں بہرے نیگراہی و صوفیانہ رنگءِ چاگردءَ چکریت پمشکہ مارا آئی شاعری ءِ تہا انچیں لبز و جوڑشت گندگ کئیت کہ ہمے رنگیں بزاں نیگراہی فکر و حیال ءَ گوں سیادی دار انت۔ پہ درور اے لبز و جوڑشت آں بگند ات کہ پہک اردو زبانءَ چے اثر مندیءِ نشوندار انت۔ لبِ قبر، طلسمی جادو، مداری، فرق، فقط ، افسوز، چوک ، مساڑ و دگہ باز ۔ چوشکہ بابا ملنگ شاہ ءِ دست نبشت(کلمی سیاہگ) مارا دست نہ کپتگ البہ ہر شعرے کہ گشندہاں یا آئیءِ مریداں چہ اش کنگ بیتگ ایشانی وانگ و تپاسگءَ چہ اے گپ جوانیءَ پدر و سہرا بیت کہ آئیءِ شاعریءِ سرا اردو اثرات است انت۔ اے اثراتاں ماں تہنا جوڑشت و لبزیات ءِ جہتءَ نہ گندیں بلکیں حیال و مار شت ءِ جہتءَ اوں مارا ہمے رنگو دروشم ءِ پدرائی گندگءَ کئیت۔

؂یک و دو روچی ہست ای دنیا اعتبار ای ہچ نیست

آ کج انت سلطان سکندر یادگار ای ہچ نیست

یا اے شعرءَ بگند ات کہ اردو ءِ اثرات تچکءَ سیل کنگ بنت :

؂مہ بو شیدا گنوکیں دل نئیت پرتو اے ماہیں گُل

اے ہست انت طلسمی جادو مداری کنت چم بندیت

؂ہزاراں عاشقاں شاعر ملنگ شاہ، چہ ہدا زانت انت

فرقے انچو فقط ہست انت نزانت علم و غزل بندیت

ملنگ شاہءَ پد اے سلسلو کسانیں مدتےءَ مہتل بیت وہدے نوکیں شاعریءِ بن ہشت ایر کنگ بوت تہ سری مردمانی تہا میر گل خان نصیر ، محمد حسین عنقا، آزات جمالدینی ، عبدالحکیم حقگو ، عبدالرحیم صابر ، دوست محمد بیکس، اسحاق شمیم، محمد حسین عاجز، محمد قاسم ہوت ، سید ہاشمی ، مراد ساحر و دگہ باز یں نام بلوچی شاعری حاص دستونکءِ دیمروی ءَ وتی کردءَ ساز انت ، چوشکہ اے دستونکءِ بنداتی زمانگ بیت پمشکہ مارا اے شاعرانی گورا اردو و فارسی ءِ اثر تچکءَ گندگ کاینت۔

نوں ما یک یک ءَ اے شاعرانی گورا ہمے مئیل و چاڑانی تپاس کنیں ۔ میر گل خان نصیر کہ بلوچی نوکیں شاعریءِ سرخیل گوشگ بیت ،آئیءَ وتی دلءِ لہڑ و جزبگانی درشان گیشتر ماں لچہانی تہا کرتگ بلے چیزے دستونک اوں آئیءَ پربستگ کہ ہمے اثرات آں چہ در نہ انت۔

؂ساقیا جام تا کجا رستگ

مئے گلفام تا کجا رستگ

؂قاتلِ انتظار پیداکنت

مثلِ مستءَ خمار پیداکنت

ساقیا جام ، مئے گلفام ، قاتلءِ انتظار، مثلِ مستءَ خمار ہمے رنگیں دگہ بازیں لبز و جوڑشت مارا نصیرءِ شاعریءِ تہا گندگ کئیت کہ ایندگہ زبانانی اثرات ءِ نمونگ انت۔ میر محمد حسین عنقا اوں سری زمانگءِ شاعر انت و آئیءَ ہم بنداتءَ اردو و فارسی زبانءِ تہا شاعری کرتگ۔ آوہدے بلوچی شاعریءِ نیمگءَ دلگوش بوت تہ آئیءَ لچہءِ بدلءَ دستونک ءِ نیمگءَ حاصیں دلگوشی دات، چوش کہ آ یک پہتویں ازمکارے ات پمشکہ آ وہدے اے نیمگءَ دلگوش بوت تہ آئیءَ نہ تہنا بلوچی دستونکءَ محکم کنگءَ اہمیں کردے ساز ات بلکیں آئی زبان اوں نصیرءِ نسبتءَ چہ بلوچی تبءَ گیش نزیک ات۔

’’ بلوچی شاعریءَ واجہ عنقا اولی شاعراَت کہ آئیءَ وتارا چہ فارسی ءِ کنٹگاں گیشینت، او ماں بلوچی زبانءَ شاعری بنگیج کرت ، اے وہداں اے شاعری گوں فارسی ہنچو لوڑ و توڑاَت کہ خیال فارسی ءِ ،زبان فارسی بندو بوج فاسی تنگ(بحر) فارسی۔۔۔۔ ہما وہدءَ عنقاءِ گالوار(آواز)

چوش آتکہ ’ کاگدیں لنٹ پن و مزواک انت۔۔۔ دل ادا حون حون چاک چاک انت۔‘‘ (۸)

عنقاءِ شاعریءَ مارا اردو فارسی زبانءِ اثراتءِ بدلءَ بلوچی زبانءِ جتائیں گالوارانی رنگ گیش گندگ کئیت۔ آئیءَ بلوچیءِ کساس دراہیں ہندانی لبزیات وتی شاعریءِ تہا جاگہ داتگ انت، ایشانی ہمرائی ءَ براہوئی زبانءِ اوں بازیں لبز و جوڑشت آئی شاعریءِ تہا گندگ بنت۔

’’ عنقا ءِ زبان ءِ استیں یک دو گالواراں ہور شریدار بوگ ءِ بُنی ئیں سوب ایش انت کہ تاں اسکول ءِ نوبتاں آ مچّءَ بوتگ کہ اودے زبان سک ہور تور انت، کیچی ، پنجگوری ، براہوئی، قلاتی و چاگئے و خارانی گالوار ءَ گپ جنوکیں مردم جہہ منند انت۔پدا واجہ چیزے وہدءَ کاہان ءَ بوتگ اودءِ گالوار چہ برزی اندگہ گالواراں کم و باز پرکہ کنت پد دہ پانزدہ سال کراچیءَ گوازینتگ اودءِ تران بھیر ہم چیزے اثر کرتگ۔‘‘ (۹)

ریڈیو پاکستان ءَ بلوچی مجلس ءِ بنگیجی ءَ گوں بازیں شاعر بلوچی شاعریءِ نیمگءَ دلگوش بوتنت ، ایشانی تہا یک نامے عبدالرحیم صابر ئیگ انت ۔صابر ءِ شاعریءِ تہا مارا اردو و فارسی ءِ اثرات سک باز گندگ کاینت، آئیءِ بازیں شعر انی وانگ ءَ مردم گمان کرت نہ کنت کہ اردو فارسی زبانیگ انت کہ بلوچی ، پہ درور جہلءِ شعران بچار ات۔

؂منزلِ عشق سک خطر ناک انت

عقل بسیار اگر چہ چالاک انت

تو مئے مہرم کدی نبئے زاہد

سینہ تئی کینگءَ چہ ناپاک انت          (صابرءِ گفتار۔ ۱۵۹)

 

؂         پہ سیر چمن نیک نام آہگا انت

گل و غنچہ مست انت کہ جام آہگا انت

تو صابر دلءِ دیدگاں فرشِ راہ کن

مروچی آ شیریں کلام آہگا انت

اے شعرءَ بچار ات کہ سرجمءَ اردو رنگءِ تہا انت :

؂         ہمدل و غمگسار پیداگنت

قاتلِ انتظار پیداگنت

بے جمالِ جمال و رنگ و بو

قابلِ اعتبار پیداگنت

جنگلءِ آہواں بئت ہوشیار

مروچی آ پہ شکار پیداگنت

عبدالحکیم حقگو اوں سری زمانگءِ شاعر انت آئی شاعریءِ تہا مار ااردو و فارسی لبزانی ہمرائیءَ فارسی جوڑشت و باز جاہاں تچکءَ فارسی حیال ءِ گاجیلی رنگ ہم گندگءَ کئیت۔

؂         آنکے شبے ما وابا، دلبر پہ حورے دابا

مئے ہوشی برتا بوتا، ما آسری گنوکیں

دروابا ناگہانا،بے شک بے گمانا

بے تیر و بے کمانا، تیرے جتی کشوکیں

من نیم مرغ بسمل، نے ورد و واب حاصل

آہمچو سنگا سکدل، زحما عجب جنوکیں

چما خمار کنتیں، ساہا فگار کنتیں

مارا شکار کنتیں، صیادے لوف کنوکیں

توتی زبانئے تو، بلبل نوائے تو

حقگو غمامئے تو، نادر حبر کنوکیں

( ماہتاک اومان، دسمبر،۱۹۵۶ ، جلد ۱۱، شمارہ ،۶، تاکدیم۲۸)

؂ مناں کہ چو تئی زلفاں پریشان

دپءِ دنتان ردیں قطارءِ افواج

عجب زلفِ سیاہ چو لیل یفشے

میان مود و نہال قدّیں گرے عاج

کنت گوں جلوہءِ جن و ملائک

چہ حوراں و پری انسان وتی راج

من ءَ حقگو بدیدارءَ ہدوکاں

کہ ہستاں مشرب ءِ درگاہءِ محتاج

( ماہتاک اومان، سالتاک فروری ۱۹۵۷ء ، جلد ۷ ، شمارہ، ۱ ، تاکدیم،۴۴)

؂         آہو اگر بگندی ، تئی حسنءَ دلبری

اچ وت غلیظ بیتیں و دشتاں کجا چری

اچ حسنءِ جوانیا ، توئے حورانی دروری

شرمندہ گنت چیتو زہرہ و مشتری

نرم و لطیفیں طبع تئی چمن مآزری

حقگو زبون انت بے تو دستیءَ کے گری

( اومان ، جون ۱۹۵۷، جلد ،۷ شمارہ، ۵، تاکدیم، ۲۹)

یا اے شعرءَ بچار ات کہ لبز، حیال ،ترکیب دراہ چٹا اردو و فارسی رنگءِ تہا انت۔

؂         فراقءِ آسءَ دل ستکگ کباب انت

مکن مارا چہ وت ہجبر فراموش

پہ دیدارے چہ تو من مسحقاں

نقاب ماں چہرہءَ اچ من مکن چوش

منءَ تنیگ پہ دیدارت گل اندام

امیدءِ آبرو داراں کناں نوش

چہ تئی عشقءَ گردی حقگو پہ خاموش

مبے غافل چہ من چو خوابِ خرگوش

اے وڑا بچاریں تہ مارا حقگو ءِ گورا نہ تہنا زبانءِ جہتءَ اردو و فارسیءِ اثر گندگ کئیت بلکیں آئیءَ حیا ل و مارشت ءِ ہمرائیءَ ہمے زبانانی ترکیب و جوڑشت اوں تچکءَ بلوچیءِ تہا جاگہ داتگ انت۔ آئیءِ شاعریءِ تہا چوشیں بے شماریں لبز و جوڑشت ،شبین و چیدگ گندگءَ کئیت کہ بلوچیءِ نہ انت چوش کہ ۔ آنکہ شبے ، دروابا، نیم مرغ بسمل، فگار، صیاد، نادر حبر کنوک، خویش، مشتِ خاک، بحکمِ لولاک، نصیحت، خوبان، نرگس، زلفِ پریشان، افواج، مشربِ درگاہ، لطفِ خدا، نصرتِ داور، قصر و ماڑی، بوس و کنار، غافل، خوابِ خرگوش، آدابِ گفتگو، غلیظ، زہرہ و مشتری، لطیفیں طبع، فراق، مستحق، چہرہ، امیدِآبرو، کرّہِ ناراں، درحقیقت و دگہ بے شماریں لبز انت کہ آئیءَ وتی شاعریءِ تہا جاگہ داتگ انت۔

’’ اے دؤرءِ بلوچی غزل ءَ فکر و خیالءِ برزی جوانین شبین و چہر وش تامیں و شیرکنیں لوز نہ گواہیت۔

واجہ عبدالحکیم حقگو گشیت۔ ’ اگر دارئے گوں من صبر و وفائے۔۔۔ کناں عرضے گون تو، گر تو گرے ہوش۔

‘ غزلءِ زبان چوش نہ بیت ، اگر، گر، گرے، تو، توبے تامیں تکرار انت۔‘‘ (۱۰)

دوست محمد بیکس و قاسم ہوت دو انچیں نام انت کہ آہاں وت وَ مزنیں کساسےءَ شعری مڈی یلہ نداتگ بلے اے دوئینانی پنت و سکینءِ پدءَ بلوچی شاعریءَ دو انچیں نام رست کہ بلوچی شاعری حاص دستونک ءِ پیشانیگ ءِ براہ انت۔ واجہ ساحر دوست محمد بیکسءِ دلبڈی و سکینءِ پدءَ بلوچی شاعریءِ نیمگا دلگوش بوت ہمے پیما قاسم ہوتءِ رِندی اڑءَ سید ہاشمی را لاچار کرت و بلوچی شاعریءِ پڑءَ وتی گامانی ایر کنگءَ کڈّن کرت۔ دوست محمد بیکس بندرءَ اردو زبانءِ شاعرے ات، ۱۹۵۰ ء ءِ دہکءَ آ بلوچی شاعریءِ نیمگءَ آتک، آئی باز کم شعر مارا تاکانی تہا دست کپ انت بلے ہرچی کہ چہاپ بوتگ ایشانی وانگءَ چہ انچو سما بیت کہ آ دستونکءِ یک پہتویں ازمکارے ات۔ بلے آئیءِ شاعریءَ وہدے لسانی بنیاتءَ تپاسیں تہ مارا اردو شاعریءِ گیگانی و لبز جوڑشت ءِ کارمرزی جوانیءَ گندگ کئیت۔

؂         یکبرے شہم کتا انگا گنوک و گاراں

در بدر کوچہ کوچہ من ترارا چاراں

صحب و بیگہ تئی یادا پریشاں ترّاں

زندگی تلخ منی بیا کہ جگر بیزاراں

ناصح ءَ دوستءَ منی وقتِ بگندئے تو ہم

دیم پا ویرانہ روئے یل دئے درستیں کاراں

 

؂         ترا نفرت شراب و چنگ و رباب

منی سجدہ ءِ جائیں ساقیءِ در

منی زندگیءِ ماحصل شعر و شراب

تئی کار مسیتا شام و سحر

من جادہ نشین تو پردہ نشین

من سوختہ جگر ترا چے خبر

من بیکس و بے سد حالا وتی

منا مافیہ و دنیائے نیستیں خبر

بیکس ءِ گورا ما اردو حیال و جوڑشتانی ہمرائی اردو لبزانی اوں بہارے گندیں کہ اے وڑءَ دیما کاینت۔ دربہ در، کوچہ بہ کوچہ، پریشان، تلخ، نفرت، ساقی، ماحصل، شام وسحر، جادہ نشین ، پردہ نشین، سوختہ جگر، مافیہ، قابل ، قاتل، ساحل، صیاد، روزِ محشر، کاتبِ تقدیر و دگہ باز۔

محمد قاسم ہوتءِ بازیں شعر ’اومان‘ و ’بلوچی‘ ءَ چہاپ و شنگ بوتگ انت، کہ بلوچی دستونکءِ بنداتی دروشم انت ،آئیءِ گورا اوں مارا اردو و فارسی اثر تچکیءَ گندگ کئیت،بلکیں آئیءَ باز جاہاں اردو شعر تچکءَ وتی شعرانی تہا جاگہ داتگ انت ۔مرزا غالب ءِ شعرےءِ گیگانءَ بگند ات۔

؂         ساقیا پُرکاں بدے دستءَ مدار نامِ خدا

پیالہ نیست مبیت چنکءِ تہا نوش کناں

آئی گیشتر شعرانی تہا مار ا اردو و فارسی لبزیات ،جوڑشت ،شبین و چیدگانی دروشم گندگ کئیت۔

؂         کرت بدنام بلا جان و وفا ءِ سوگند

حاصلِ عشق کجا گنداں کہ انچوش کناں

نقشِ طوفانِ حیات کاشلِ نا رندیں شگان

باز قولنجِ ستم گر جناں بے ہوش کناں

آفریں سوزِ محبت ہمے انجام نہ بیت

ہوت خاموش شتاں مرگءَ مئی نوش کناں

( اومان، جولائی ۱۹۵۷ء ، جلد ۷ ، شمارہ ،۶ تاکدیم،۱۹)

؂         بدارئے خونِ ارماں حال شنگیں یار پیداکیں

حیاتِ زندگی بیا منزلءَ باریں کدی گنداں

وفائے یاد بامِ داں دگر بیارنت گریونتیں

شہیدِ نالگءِ سوزءِ شفا باریں کدی گنداں

نمازِ عشق، فکرِ یار، بارِ غم، ثوابِ روح

جگر صد پارہ ئیں آہءِ دوا باریں کدی گنداں

( ماہتاک بلوچی، نومبر۱۹۵۶ء ، جلد ۱ ، شمارہ ۶ ، تاکدیم،۱۲)

؂         موت بیدردیں انتظار مکن

خاطرءَ وشیں بے حصار مکن

آبروئے جفا ، زباں بندی

خونِ ناحق ءَ شرمسار مکن

 

؂         مرگ میران، درد و وصل دوئنت

فکر پیدا بکن شمار مکن

حیف ارمانیں زندگی بے کیف

ساقیا! چوش بے خمار مکن

لزتِ سوز ہوت ارمانیں

بیرگءَ بازبیقرار مکن

( بلوچی ، دسمبر ۱۹۵۶ء جلد۱، شمارہ ۷)

قاسمءَ بازیں تَنگ آنی (بحر) تہا دستونک گوشتگ، اے وڑءَ دستونکءِ درشانی امکانات ءِ تہا گیشی آؤرتگ، بلے فکر و حیال ءِ ہمرائیءَ آئیءَ ایندگہ زبانانی لبزیات و جوڑشت بلوچی دستونکءِ تہا مزنیں کساسےءَ کارمرز کرتگ انت۔ اگن ایشانی ما نکش یے بہ کشّیں تہ اے رنگءَ درا بنت۔دلِ بیدرد، شورِ ناگماں، فکرِ دوست، خونِ ارمان ، حیاتِ زندگی، سوزِ شفا، حقیقت رازِ انسان، نمازِ عشق، بارِ غم، ثوابِ روح، بنامِ دوست، آبروئے جفا، زبان بندی، خونِ ناحق، دردِ وصل، لزتِ سوز، بہتر، خاکِ مادر، بلاجان ووفا، حاصلِ عشق، ساقیا، نقشِ طوفانِ حیات، قولنجِ ستم، سوزِ محبت و دگہ ۔ اے وڑا ما گندیں کہ قاسمءَ دگہ زبان حاص فارسیءِ ’ حرفِ اضافت‘ ءَ چہ باز کار گپتگ و تچکءَ اردو زبانءِ شعر بلوچی گوناپ داتگ و وتی دستونکانی بہر جوڑ کرتگ انت۔

ہمے پیما ما گندیں کہ اسحاق شمیم ءِ شاعری اوں چرئے اثرت آں ہورک نہ انت آئیءِ باز کم دستونک تاکانی تہا چہاپ بوتگ بلے ہرچی کہ مارا دست کپتگ آہانی وانگءَ چہ تچکءَ سما کپیت کہ آئی بلوچی شاعری اردو و فارسی زبانءِ رند پدیءَ نویسگ بوتگ انت، آئیءِ گورا ہم مارا انچیں لبز و جوڑشت گندگءَ کئیت چوش کہ ۔ آہِ تاثیر، سامانِ سفر، چشم آہو، زلف مشقیں، لب شکر، دنتان موتی، درکنار و دگہ

؂ چشم آہو، زلف مشقیں، مار گردن دلبرءِ

دین شت ایمان شت یک نظر آ کافرءِ

لب شکر ،دنتان موتی، سرخ گُلّاں درکنار

ہر کسءَ حیران کنتیں بے نقابءَ یکبرئے

’’ ہم زمانگیں شاعرانی پر بند اردو ءَ آوار جتگ انت ، و اے پیم بحر و وزنءَ بگر دانکہ فکر و حیالءِ

پڑءَ ہر جاگہ ءَ گیگانیءِ راج بوتگ، بلکین بلوچیءِ تہا انچیں پربند ہم گندگا کاینت کہ اگاں ایشاں اردو یا فارسی کتابےءِ تہا جاگہہ بدئے ہم کس نگوشیت کہ اے ایشی بہر نہ انت، قاصد نامہ بر، گلچین، حوصلہ، آرزو، دلربا، شمع، پروانہ،عزم جواں، فغاں و دگہ چوشیں بازیں لبزوگال

بلوچی غزلءِ بہر بوتگنت۔‘‘ ( ۱۱)

بلوچی زبانءِ بنداتی دستونک آں وان ئے تہ سما کپیت کہ بلوچی دستونک چہ اردو و فارسی زبان ءِ دستونک ءَ اثر زرتگ ۔ہمے زمانگءَ کہ بلوچی زبانءَ نوکیں شاعریءِ بنیات ایر کنگ بیت تہ اردو و فارسی شاعریءَ صدانی سالءِ سفر بُرّ اِتگ و نوکیں چاڑ و مئیلانی سیمسرءَ سر ات ، حاص اردو دستونک بازیں مئیل و جنزانی ساہگءَ ردوم زوران دیمرویءِ برزیں حد و ابیل ےءَ اوشتاتگ و وتی درشانی صورتءَ گوں پدر بیت۔ہمے زمانگءَ دیمروی پسند لیکہءِ پدءَ یک مزنیں لبزانکی جنزے ماں اردو زبانءِ ہمرائیءَ ایندگہ زبانانی تہا برجاہ ات و اردو شاعری ہم مزنیں پرشت و پروشےءَ چہ گوزان پہ وتا جتائیں درشان داب و جتائیں رنگ و آہلےءِ گیشینگ ءَ سوبین بوتگ ات۔ بلے وہدے نوکیں بلوچی شعری سفر بندات بیت تہ اردو زبانءِ عصری شاعریءِ گیگان و رندپدیءِ بدلءَ سری زمانگ ءِ گیشتریں شاعر چہ اردو و فارسی شاعریءِ عہدی رنگ ءِ رند پدیءَ کنگءَ گندگ کاینت۔بزاں بلوچی بنداتی دستونک چہ اردو کلاسیکل دستونکءَ اثر مند ات۔ایشیءِ سوب و علت باریں چی انت بلے اے گپ وتی جاہءَ تچک انت کہ بلوچی بنداتی دستونک گیشترہمے رنگ و دابءِ تہا وتی پدرائیءَ کنت۔ جہلءِ داتگیں شعر کہ ہما زمانگءِ چاپ بوتگین انت ،ایشیءِ وانگءَ چہ اے حیال ءِ گواچنی پدر بیت۔

؂ خیر بات ساقیءِ میخانہءِ خیر

جامءِ و شیشگءِ پیمانہءِ خیر

ابتدائے شپءَ بگر تاں سحر

شمع لوٹیت وتی پروانہءِ خیر

مرچی میخانہءَ واعظ اتکگ

بات سبوءِ خیر پیمانہءِ خیر

پرئے اے نیمگءَ چمکیت بجلی

یا الہی ایشی کاشانہءِ خیر

( ناصر بلوچ، ماہتاک اومان،ستمبر/ اکتوبر ۱۹۵۸ء ،جلد ۸، شمارہ،۹/ ۸، تاکدیم،۲۲)

ہمے زمانگءَ چیزے انچیں نام اوں است کہ آہاں نہ تہنا بلوچی زبانءِ دامن چہ درآمدیں لبز و جوڑشت و چہر و شبین آں رکّینت بلکیں بلوچی شاعریءَ را تچکءَ وتی کلاسیکل شعری روایتءَ گوں ہمگرنچ کنگءِ شعوری کوشست کرت و بلوچی دستونکءَ را وتی گلزمینو ہمودءِ چہر و شبین و ذگریں بلوچی لبزءِ کارمرزیءَ را رواج دات،ایشیءَ ما بلوچی شاعریءِ وش بہتی گشیں کہ وتی بنداتی دؤرءَ آئیءَ چیزے انچیں نام پیدا کرت کہ آہانی جہدءَ بلوچی دستونک وتی ہَندی رنگانی تہا رَج اِت۔ ہمے وڑیں نامے سید ہاشمی ئیگ انت۔ سید ہاشمیءِ شاعریءِ وانگ و تپاسگءَ چہ زانگ بیت کہ آئیءَ پہ زانت رواج گپتگیں شعری رنگ و درشانءَ چہ وتا رکہینت و پہ وتا جتائیں راہ و راہبندے ٹاہینت پمشکہ مارا آئیءِ بنداتی شاعریءِ تہا اوں اردو و فارسی زبانءِ ہچ وڑیں اثر گندگءَ نئیت۔ ایدءَ تہنا آئیءِ اولی شعر کہ دستونکءِ تہرءِ تہا انت دئیگ بیت تہ اے زانگ بہ بیت کہ آئی شاعری اچ وتی بنداتءَ چہ دری زبانانی اثرات آں پہک رکہ اتگ ات۔

؂         ناگمانی چست بنت درکاینت اپارگ منی

من دپءَ داراں نہ بیت دل لہڑ جتیں دارگ منی

تئی گماں گاراں منی رنگ ترّ اِتگ ات زرد و زلور

گراں کپتگ دژمن و دلواہاں پجارگ منی           (انگروترونگل،تاکدیم۱۷)

آدم حقانی اوں سری زمانگءِ دستونک گوشیں شاعرانی تہا شمار کنگ بیت ایں۔آئیءَ شعری ازم ءِ سرا مزنیں دزرسے است ات،آئیءَ بازیں تنگ آنی(بحر) تہا شعر گوشتگ و وتی ازمی زانت و سما پدر کرتگ۔ لسانی بنیاتءَ اگن آئی شاعری چارگ بہ بیت تہ مارا آئی گورا اردو و فارسی لبزیات و چہر و شبینءِ کارمرزی گندگ کئیت۔

؂         مدام ما عشقءِ بندہ خوار و زار انت

بچارش تو اگاں باور ندارئے

ہمیشہ لاگر و حشک و ضعیفنت

پہ آہ سرداں سچنت آ اضطرارءِ

بلے زانین کہ عشقے مقامءَ

پہ محمودیں مکانءَ دیم دارئے

ماہتاک اومان، جنوری / فروری ۱۹۵۹ء، جلد ۹ ،شمارہ،۱، تاکدیم ۵۷)

؂         بے صحبتا گلے گا دل محفلا نہ لوٹیت

باگارا گل مبیت انت آ بلبلا نہ لوٹیت

آدم وتی دلارا گشتا مزور گلارا

حقانی گشت گلارا گل بلبلا نہ لوٹیت    (درون۔ تاکدیم ۱۰۵)

دگہ دستونکےءِ لہتے رنگ بچار اِت کہ فارسی چہر و شبین ءَ چکار انت۔

؂         وہدے کہ رنجی گرنچو ءَ ہر دینکہ بشکندی گلے

قدا پہ سرو سُمبلے ترانا پہ باگے بلبلے

 

؂         دوست اچ گلا تازگ تراِنت اچ سمبلاں بارگ ترانت

اچ بلبلاں چابک تر انت دوست مورءِ نقشیں بانزلے

مود کنلیں چم کنجلیں لنٹ سہر دنتان چوٹلیں

رک ململیں دپ شکلیں دوست کرانگانی شانتلے   (درون۔۱۱۷)

مرادساحر بلوچی دستونکءِ ہما نام انت کہ آئیءَ وتی ساچشتی زور و توانءَ گوں بلوچی دستونکءَ را ازمی، بن گپی و تکنیکی حوالگ آں برز و بلندیں مقامےءَ سر کت ۔’’ ساحرءِ سری زمانگ ءِ شاعری چہ اردو ءَ اثرمند ات،پمشکہ مارا آئیءِ بنداتی شاعریءِ تہا اردو ترکیب، چہر، شبین و چیدگانی کارمرزی گندگءَ کئیت۔اے روایتءَ ما بلوچی نوکیں شاعریءِ بنداتی زمانگءِ لس شاعرانی گورا گندیں، اے درگتءَ واجہ ساحر وتی گلگدارےءَ چوش اشارہ کنت و گشیت ’’ شروعاتءِ شاعری منی ہمے ڈولءَ ات کہ آئیءِ تہا اردو رنگ گندگءَ کئیت آئی ءِ وجہ ہمیش ات کہ ما وتی ہنکینءَ چہ دؤر اتیں،ما وانگ دگہ زباناں دربرتگ ات آئیءِ اثر مئے سرا است ات،گڈا میزانءَ میزانءَ چہ آئیءِ اثراتءَ من وتءَ کشّان کت کہ اگاں من چیزے بہ گشاں گڈا ایوکءَ وتی زبانءِ تہا بہ گشاں۔‘‘(۱۲)

؂         بنا کن انچیں آہے نا توانیں دل جہانءَ سوچ

قفسءَ ظلمءَ صیادءِ گوں باغو بوستانءَ سوچ

سری زمانگءِ شاعرانی تہا احمد جگر و احمد زہیر ءِ نام اوں دیما کاینت ، احمد جگر ءَ باز کم شعر گوشتگ و احمد زہیر ءِ شاعری چہ اے زبانانی اثرات آں رکھ اِتگ۔         بلوچی دستونکءِ سرا فارسی و اردو ءِ اثرات آنی ہواریں تپاسءَ چہ ہمے گپ دیما کیت کہ بلوچی دستونکءَ فارسی ءِ بن گپانی بدلءَ ایشانی وڑ و دروشم وتی کُتنت جتائیں بن گپانی ردءَ فکر و حیال ،جزبگ و مارشت،تجربت و لوٹانی جہتءَ بلوچی دستونک چٹا جتائیں داب و رنگےءَ بوتگ،فارسی دستونکءِ بن گپی سیمسر نہ مئے شاعرانہ ذہنی آجوئیءِ راہءِ اڑاند بوتنت و نیکہ مئے جتائیں اندری و دری جاور یا ہَندی چاگرد ءِ جہگیریءَ پہ بستانک۔پمشکہ نوکیں بلوچی دستونکءِ وانشت و تپاس ءَ اے گپ پدر بیت کہ وہدے یکبرے بن گپی دروشم کہ گیش اتنت تہ ایشیءَ وتی شاہیگانی و شاہبیتےءَ پہ ہچ وڑیں اڑاند و اوشت مان نیاؤرتنت، البہ لسانی بنیاتءَ مارا سری زمانگءَ کسانیں وہدےءَ پہ اردو و فارسی لبزیات ، جوڑشت و چہر و شبین آنی کارمرزیءِ دروشم الم گندگءَ کئیت کہ ایش وت یک ابرمی کردے ات۔ اے اثرات کسانیں مدتےءَ پد بلوچی شاعری حاص دستونکءِ دامنءَ گار و بیگواہ بوتنت و بلوچی دستونکءَ وتا پہکا بلوچی رنگ و دابو بلوچی تب و مزاج ءَ گوں ہمگرنچ کرت۔ زبانءِ ہمرائیءَ چہر، شبین،چیدگ،جوڑشت و تلمیحات دراہ گوں وتی سرزمین ءِ رنگانی تہا رَج اتنت۔ایشانی پژدرہ یکے وَ بلوچ شاعرانی ساچشتی ذہن و توانءِ کرد و زور است ات دومی بلوچی عہدی شاعریءِ بے دروریں گنج و مڈیءِ اثر و پژدر ہم است ات۔

سرشوندات

: 1ہاشمی ،سید ، بلوچی زبان و ادب کی تاریخ،کراچی،سید ہاشمی اکیڈمی،۱۹۸۶ تاکدیم ، ۱۲۹

: 2 ہمیش ، تاکدیم ۸۶

: 3 دشتی ، کریم ، شرگداری، کوئٹہ ، زمانہ پرنتنگ پریس ، ۱۹۶۳ء ، تاکدیم ، ۳۷

: 4 ہاشمی ،سید ، بلوچی زبان و ادب کی تاریخ ، تاکدیم ۱۲۹

: 5 دشتیاری ، صبا ، انگریں واہگ ، کراچی ،سیدہاشمی ریفرنس کتابجاہ ،۱۹۹۹ء ،تاکدیم ۵۹

: 6 دشتی ، نسیم ، غزل(نبشتانک) بلوچی شاعریءِ درائیں دروشم (نزار)اثیر عبدالقادر شاہوانی ، کوئٹہ، بلوچی اکیڈمی،۲۰۰۱ء ، تاکدیم ۹۴

: 7 طاہر محمد، مرزا، بلوچی لوزانک ءَ نوکیں تحریک، اولس گچین دومی، ، کوئٹہ ، پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ ، اولی وار ۱۹۷۸ء تاکدیم ۲۰۴

: 8 دشتی ، کریم ، شرگداری ، تاکدیم ۳۷

: 9 صابر ، غوث بخش ، (پیشگال) توار، محمد حسین عنقا،کراچی ، آزات جمالدینی اکیڈمی، جولائی ۱۹۸۶ء تاکدیم ۱۱

: 10 دشتی ، نسیم، غزل، تاکدیم،۹۴

: 11 دشتیاری ، صباء ، انگریں واہگ، تاکدیم ۸۹

: 12 مہر ، رحیم، بلوچی زبانءِ یکتائیں شاعر۔۔۔مرادساحر، ماہتاک سچکا ن گوادر، اگست ۲۰۰۹،تاک ۱،سال،۶ ،تاکدیم ۱۷،

*۔۔۔*۔۔۔*

 

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*