تازہ ترین
ur
بنیادی صفحہ » نوشتانک » بلوچی بتل کواّسانی نگاہءَ….. طارق رحیم بلوچ۔ اسلام آباد

بلوچی بتل کواّسانی نگاہءَ….. طارق رحیم بلوچ۔ اسلام آباد

ماںجہانءَ بلوچ راج وتی جتائیں دود و ربیدگی پجّارءُ بستارے ءِ واہند انت۔ بلوچ ءِ ہمروچی زندمان ءَ ہما کواّس ءُ لبزانتانی گپ ءُ حبر ہم وتی مانزمان وت انت کہ آہاں پہ راجی چست ءُ ایرءُ ہمروچی کار ءُ کردانی بابتءَ وتی درُیں حیال ءُ لیکہ گوں بتل ءُ گالوارانی رنگ ءَ درانگاز کتگ انت۔ ہمے بتل ءُ گالوار کہ مروچی ایں زندءَ کارمرز بئیگ ءَ انت ایشانی وتی یک لبزانکی ارزشت ءُ بستارے است انت۔ اے  بتل واقعاتی معنا ءُ بزانت ءَ ابید وتی پژدرءَ مزنیں کسّہ ءُ داستان دار انت۔

ماں بلوچ چاگردءَ بتلءِ ارزشت ءُ بستار ءُ ایشیءِ معناءُ بزانتءِ درگتءَ غلام فاروق نبشتہ کنت کہ: ’’ایشی ءِ باروءَ نویسکاراں بازیں حبر نویستگ انت۔ بلے سادہ ءُ آسانیءَ ما گشت کنیں کہ بتل یک نیتجہ ءُ آسر ایت کہ چہ بازیں دئورءُ زمانگانی تجربتاں پد جوڑ بیتگ۔ قوم ءُ راجانی سرا  وڑ وڑیں دور ءُ زمانگ کاینت، جنگ ءُ جیڑہ، آس ءُ توپان، شُدءُ ڈکّال،سوبءُ وشی، آشوب ءُ انقلاب، وت ماں وتی جیڑہ ءُ ناتپاکی ءُ دگہ بازیں جاور۔ چرے جاوراں دیم پہ دیم بوہگا پد مہلوک بازیں چیزگندیت ءُ ماریت۔ ہمے گندگ ءُ مارگانی آسرءَ چیزے حبر گُشگ بنت کہ آہانی بُنیاد راستی، تجربت، قومی تاریخ ءُ راجی قدرءُ نفسیات ءِ سرا  بنت۔ ہمے حبر یا آسربتل گُشگ بنت‘‘(۱)۔

اے سرجمیں گپّانی تہا ہمے  پدّر بیت کہ بتل یک راجے ءِ ہر تک ءُ پہنات ءَ گون انت، بلے مستریں جست اش کہ بتلانی جوڑ کنوکءُ رواج دیوک کئے انت۔ اے بابت واجہ غلام فاروق وتی نبشتانکءِ تہا دیمترا نویسیت کہ ’’قریب 95درسد بتل ہنچیں انت کہ آگوں وہدءِ گْوزگا وتا وت ٹہتگ انت۔ آہانی گُشوک ءُ رواج دیوکانی باروءَ زانگ نہ بیت۔اے پیما گُشت کنیں کہ بتل ءِ رواج دیوک یا نویسکار راج انتءُ ایش گوں وہدءُ دئورانی گْوزگا رواج گران ءُ دیما آیان بوتگ انت‘‘۔(۲)

بتل اے نوکیں سائنس ءُ ٹکنالوجی ءُ علم ءُ زانتءِ کرنءَ وتی بستار ءُ ارشت ءَ برجاہ داشت ءُ دیمروی دات کنت، یا ہماکہ کوہنیں ءُ پیریں مردماں گُشتگ انت بس ہما بنت۔ اے نوک زمانگیں علم ءُ زانت ءُ تیز رپتاریں وہدءُ دئورءَ بتل انگت کارمرز بیت یا مُجاں اندیم بیت؟۔ اے بابتءَ غلام فاروق ءِ حیال ایش انت کہ ’’منی حیال ءَ بتل ءِ اہمیت ءُ حیثیت چوکہ اے وہدی است انت ساری ءَ نہ بوتگ۔ چیاکہ ساریءَ ایشیءَ را  بس گپّ ءِ تامدار کنگ ءِ واستا یا دیوان دِرّی ءُ وش گپی ءِ واستا کارمز کنگ بوتگءُ ایشیءِ کارمرزی لّک (محدود) بوتگ، بلے نوں ایشیءَ را کلمکارءُ نویسکارکارمزکنتءُ ایشیءَ گوشداروک دو سئے مردم ناں، بلکیں سرجمیں، دنیا انت چیاکہ نوکیں سائنسی دئورءِ سبب ءَ ہرچ نبشتانکے کہ یک جاہے ءَ نویسگ بیت یا حبرے کہ یک جاہے گُشگ بیت آہمے دمانءَ ماں سرجمیں دنیا ءَ سربیت۔

اگن مروچی بتلءِ زلورت ءُ اہمیت کم بوتگ گڑا  بزاں شائری ءُ نویسکاری ءِ زلورت ہم کم بوتگ۔ اسلیں حبر ایش انت کہ نوکیں دئورءِ لوٹ ءُ گذرانی پدا  بتل ءِ زلورت ءُ اہمیت سک باز ودّاِتگ چیاکہ ایشانی وسیلہ ءَ پہ نویسکار ءُ گشندہ ءَ وتی حبرءُ مقصد ءِ گُشگ سک باز آسان ترءُ دل ءَ کپوک بیتءُ مروچیگیں دئورءِ مستریں زلورت ہمیش انت کہ گشتانک ءُ نبشتانک ہر پیم کہ تامدار، دل ءَ کپوک ءُ بامقصد ءُ بامانا بیت، شرترانت‘‘(۳)

بتل دنیا ءِ ہر زبان ءَ وڑے نہ وڑے ءَ است انت، بلے وہدے ما وتی کش ءُ گْورءِ ہمساہگیں زبان ءُ لبزانکاں بچاراں تہ مارا بلوچی بتل ءِ وتی یک تب ءُ مزاج یے گندگءَ کیت کہ بلوچی بتلانی کچّ ءُ کساس، ماناءُ مقصد، وشءُ شیرکنی، رنگءُ ڈئولداری ءِ ہم وتی وڑءُ پیم انت۔ ’’راستیں حبرایش انت کہ انیچو بتل کہ ماں بلوچی زبانءَ است انت، بلکیں مئے ہمساہگیں دگہ ہچ زبانءَ نیست انت۔ءُ انچو بامانا ءُ بامقصد کہ بلوچی بتل انت دگہ ہچ زبانءِ بتل نہ انت۔ ہرچ ڈنی زبانے کہ من ونتگءُ آہاں زاناں (چوکہ انگریزی ءُ اردو انت) من پہ دلجمی گشت کناں کہ پہ بتلانی گیشی، مانا ءُ مقصد ءُ تامداری ءُ ڈئولداریءَ  بلوچی بتل چراہاں سک دیما انت (۴)

بلوچی بتل نئے ایوکا مئے زبان ءِ زگریں مزاج ءِ پُرنمائیں گواجار انت بلکیں فکرءُ حکمت ءُ راجی فلسفہ ءِ آدینک انت، بتلانی تہا واقعاتی بتل چہ ایدگہ بتلاں گیشتر لبزانکی ارزشت دارانت چیاکہ ایش نئے ایوکا ءَ وتی جوڑ بئیگ ءِ واقعاتی پژدرانی شون ءَ دینت بلکیں چہ ایشانی کسہاں ما چاگردی رویہ، نفسیاتی مئیل، راجی قدرءُ دگہ بازیں ربیدگی تک ءُ پہناتانی بابت ءَ جوانی ءَ زانت کنیں(۵)

ہر یک راج ءُ زبانیءِ مزن شانی آئی کوہن ءُ قدیمیءِ رنگ ءُ بستار آئی عہدی لبزانک ءِ دروشمءَ  پدّر بیت چو کہ گیدی کسّہ، گیدی صوت یا کوہنیں شائری یا کوہنیں ردانک مارا مئے بلوچی لبزانک ءُ بلوچ راجءِ کوہن ءُ قدیمیءُ مز ن شانی ءِ شونءَ دئینت ءُ ہمے وڑءَ  بلوچی  بتلانی چارگ ءُ ٹپاّسگ ہم بلوچ دود ءُ ربیدگ، تب ءُ میل ءُ راجی قدرءُ کیلو ہم سہرا باں۔ ’’منی حیال ءَ اگں یکے بلوچی لبزانک ءِ پراہ دامنی ءُ بلوچ قومءِ قدیمیءُ مزن شانی ءِ باروا زانگ لوٹیت تہ آئی ءِ شرتریں شونداری چہ بلوچی بتلاں بیت، بلوچی بتلانی چارگءُ ٹپاسگءَ رند بلوچ قوم ءِ تاریخ،دودءُ ربیدگ، تب ءُ نفسیات، قدر ءُ کیلو ءُ زندمان ءِ ایدگہ دراہیں تک ءُ پہناتانی باروءَ یک جوانیں ءُ سرجمیں چمشانکے دیما کئیت، بلوچ زندمان ءِ چوشیں تکءُ پہنات نیست کہ ایشانی باروءَ بتل مہ بیت۔ بلکیں یک یک پہناتے ءِ سرا  دہ، پانزدہ بتل است انت(۶)۔

ماناءُ مقصدءَ بلوچی بتل وتی تہر ءُ قسمانی اعتبارءَ چون گیشینگ باں ءُ اشانی چینکس تہر انت اے بابت ءَ واجہ غلام فاروق ماناءُ مقصدءَ بلوچی بتلانی سئے تہرانی تہا بہر کنتءُ ایشانی دروراں ہم شون دنت۔

اول: ــ’’ہما بتل کہ آ میان استمانی راستی ءُ نیچر ءِ قانودءُ راہبندانی شونداری ءَ کننت۔ءُ آہانی تہا انسانی فلسفہ ءُ نفسیات ءِ دروشم است انت چوکہ پہ درور اے بتلاں بچارِت:

٭امروز سباہانی ساہگ انت سارتیں

ساہگ روت ءُ روچ منا گندیت

٭شپ کہ تہار اِنت ننکہ پہ مات ءُ گہارءَ۔

٭مور پہ چرپیءَ رچیت

٭دلءَ پہ وتی واہند ءَ بدی مان نیست

٭کارپہ کؤرءِ ایشرکءَ ہم کپیت۔(دگہ بازیں)

دومی: ہما بتل کہ آہانی تہا بلوچ قومءِ دود ءُ ربیدگ تاریخ، رسم ءُ رواج ءُ قدرءُ قیمتانی درانگازی کنگ بوتگ۔ ماں بلوچ راجءَ کجام چیز شرّانت۔ کجام حراب انتءُ بلوچءِ بنیادی اصولءُ راہبند چے انت۔ یک شریں ءُ لج داریں بلوچے ءِ سپت چے انت ایشءُ ہمے وڑیں بازیں دگہ مقصد اے بتلانی تہا زاہر بنت۔ پہ درورءَ چیزے بتل۔

٭سربروت قول مروت۔

٭شپ پہ استار وش انت گیابان پہ بلوچ۔

٭آ کہ مردانت۔ چم اش زردانت۔

٭آ مرد کہ میاراں جلّنت

نیمروچاں نہ وسپنت کُلّاں۔

٭جوہر بلوچ ءِ غیرت انت۔(دگہ بازیں)

سیمی: ہما بتل کہ آہانی تہا سوج ءُ نصیحت ءِ شونداری است انت۔ چہ بازیں سرگْوست ءُ تجربتاں بلوچاں زانتگ ءُ مارتگ کہ کجام چیز شر انت ءُ کجام حراب۔ اے جوانیں زندمانے ءِ گْوازینگا چونیں راہبند پکار انت ءُ چہ جوانیں انسانے ءِ بوہگا چہ پیمیں رِپکءُ راہبند لوٹیت۔ اے بتلانی یک خاصیں سپتے ایش انت کہ اے چو مُلّائی وعظ ءُ نصیحتانی پیما نہ انت بلکیں ایشانی بنیاد راستی ءُ حقیقت آنی سرا ایر انت ءُ اے نہ بوتگیں صلاح نہ انت۔ بلکیں ہنچیں سوج ءُ نصیحت انت کہ ہر کسی دستا بنت۔ اے بتلانی تہا ہم بلوچ راجءِ قدرءُ سپتانی شونداری است انتءُ چریشاں اے نشان رسیت کہ پہ جوانیں انسانے ءِ واستا المّی انت کہ آ جوانیں بلوچے ہم بہ بیت۔ پہ درور بتلاں بچارِت:

٭ حبرءَ پہ خدا بکن، لٹّ ءَ پہ برات ءَ بُوّر

٭ماہ نندئے ماہ بئے،دیگ نندئے سیاہ بئے۔

٭مر پر آئی ءَ کہ پر تو مریت۔

٭آرگاں جائے،بن سنگاں چہ وت کم کنئے۔

٭نانءِ دیگ سک انت،صلاح جنگ حق انت۔

٭لنڈرءَ گندئے آپءَ ءَ بہ وپس۔

٭زبان ءَ ہروڑا کہ راہ دئے رئوت۔(دگہ بازیں) (۷)

اے سئیں مستریں تہرانی بہر بوہگ ءَ ابید بلوچی بتل زندءِ ایدگہ پڑِاں ہم ساچگ بوتگ انت آ زندءِ کجام بہر انت کہ بلوچ کواسءُ زانوگراں وتی حیال درشان کتگ انت۔ ’’چرے قسماں ابید دگہ سدانی حسابءَ بتل است انت چوکہ وشّیءُ شادمانی، گمءُ بیرانی، شُدءُ سانگ، مہرءُ دوستی، سیادءُ وارثی، دوستی ءُ دشمنی، لجّءُ غیرت، مہمانداری ءُ باہوٹی، بیرگیریءُ پہل کنگ، وتیگیءُ درآمدیءُ دگہ دگہ۔ حبر ءَ پہ دلجمی گُشاں کہ انسانی زندمانی ءِ ہچ چوشیں تکءُ پہناتے نیست کہ آئی ءِ باروءَ ماں بلوچی ءَ بتل نیست‘‘(۸)

راجی زند ءِ ہمروچی چِست ءُ ایرءُ دودمانی بنگپانی بابتءَ بلوچی بتل ءِ تب ءُ مئیل گوں وتی ہندی جاوراں ہمدپ انت۔ پرچاکہ بلوچی بتلانی تہا بلوچ سرزمینءُ بلوچ راجمانءِ چم دیستیں چیزانی تران ءُ کارمرزی گندگءَ کیت۔ اے رِدءَ واجہ غلام فاروق ءِ ہم لیکہ ءُ حیال ہمے رنگ ءَ انت۔ ’’بلوچی بتلا نی تہا گیشتر ہما چیزانی تران انت کہ آماں بلوچ راجءِ ہر روچی زندمان ءَ است انت۔ ہما لوز ءُ حبرانت کہ ہرکس اش زانتءُ پجّاہ کاریت۔ چوکہ ماں بلوچی بتلاں مارا درچکءُ دار، کوہءُ جنگل، کورءُ مچکدگ، دلوتءُ جناور، موسمءُ ہوا،سیادیءُ وارثی، وردنءُ پوشگی چیز، ءُ ہمے وڑیں چیزانی نام زیات گندگا کیت۔ ایشی ءِ سبب ایش کہ بتل مہلوک ءِ زبان انت۔ ایشی ءِ جوڑ کنوک ءُ کارمرز کنوک مہلوک انت۔ بلوچی بتلانی زبان پہکءُ اسیل انت‘‘(۹)

بتل وتی درشانی رنگءُ دابءِ تہا زندءِ چونائیں ہم چست ءُ ایر، سُرپُر ءُ واقعہ ءُ آسرءِ پژدر دار انت۔ گیشتریں بتل کواّس ءُ زانت کاریں مردماں زندءِ چمدیست ءُ تجربت آنی آسرءَ سازتگ انت کہ ایشانی پژدرہ راجی زندءِ قدر ءُ کیلو جوانیءَ  پدّر بنت۔ بلوچی زبانءِ تہا رواج گپتگیں بے شماریں بتل بلوچ راجءِ ہواریں زانشی فکر ءُ جیڑگءِ آسر ءُ برورد انت کہ وتی معنائی پژدر ءُ بستار دارنت۔ گیشتریں بتل وتی پشتءَ یک نہ یک قصہ ءُ واقعہ یے المّ دارنت۔

’’بلوچی ءِ گیشتر بتلانی پشتءَ یک نہ یک پیمے ءَ کِسّہ ءُ داستان دی است انت۔ باز کِسّہ سک دراج انت ءُ باز سک کسان انت۔ ایشانی مقصد و آسر و سبقانءَ بتل ءِ پیم ءَ رواج دئیگ بوتگ۔ اے ڈئولیں کسّہ و داستان دو تہر ئیگ انت۔ اولی ہما کہ مردم ءَ را گُمان بیت کہ اے داستان ءُ کسّہ راست انت بزان اے انسانی زندءَ المّءَ گْوستگنت، و انسان ءَ را ایشانی تجربہ بوتگ و آیندگءَ دی اے ڈئول بوت کنت کہ اے ڈئولیں داستانانءَ کواّس ءُ زانوگراں چہ وتی یا نہ کہ دگہ انسانی تجربہ ہاں وت ٹہینتگ ءُ رواج داتگنت(۱۰)

بلوچ راجمانی زندءَ بتل ءُ گالوار وتی جتائیں ارزشت ءُ بستارے دارنت، مروچی ہم ہرروچی چِست ءُ ایراں بتلانی کارمرزی مزنیں کچّیءَ کنگ بیت۔ بلوچ شاعر ءُ لبزانتاں اچ بتلانی معنائی پژدر ءُ مزن پہناتیءَ فائدگ زورانءَ وتی ساچشتانی تہا بے شماریں بتل رواج داتگنت۔

سرشوندات:

۱۔۲۔ خان، رشید۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔تاکدیم۔7

۳۔ خان، رشید۔۔۔۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانک ءُ گھٹ۔۔۔۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔۔۔ تاکدیم۔۔۔۔8

۴۔ خان، رشید۔۔۔۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔۔۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔۔۔تاکدیم۔۔۔۔9

۵۔ پہوال،غنی۔۔۔۔۔۔ گنج چیزے واقعاتی بتلانی پشتءِ کسّہ ءُ احوال ۔۔ ماہتاک ’’لبزانک‘‘ حب ۔۔۔دسمبر 1994 ۔۔۔۔تاکدیم۔۔۔27

۶۔ خان، رشید۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔۔۔تاکدیم۔۔۔۔۔۔۔10

۷۔ خان، رشید۔۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔تاکدیم۔۔۔12,13,

۸۔ خان، رشید۔۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔۔تاکدیم۔۔۔۔۔۔۔14

۹۔ خان، رشید۔۔۔۔ بتل، گشتن، پژدانکءُ گھٹ۔۔ وفا لبزانکی مجلس تمپ۔۔۔۔تاکدیم۔۔۔۔۔14,15

۱۰۔ ندیم، عبدالغفار۔مئے بتل۔چے،چون،پرچہ(یک پجّارے) ’’بلوچی زبانءُ ادب‘‘ (اثیرعبدالقادرشاہوانی) بلوچی اکیڈمی کوئٹہ۔۔تاکدیم۔391,392

 

٭

٭٭٭

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*