تازہ ترین
ur
بنیادی صفحہ » نوشتانک » مردُم زانتی…..میر عاقل خان مینگل

مردُم زانتی…..میر عاقل خان مینگل

(بلوچی ءِ نامداریں ایرادگِر و زبانزانت)

حامد علی بلوچ

                نوشکی ءِ سرڈگار سرَجمیں بلوچستانءِ تہا  ہما  ڈگاراں چہ یکے کہ آ کواس ، زانتکار ، ادیب، سیاسی رَہشون  و لبزانتانی رودینگ و ردوم دَیگ ءَ وَتی درور وت اِنت۔ چہ ہمے زانتکار و لبزانتانی تہا یکے میر گُل خان نصیر ءِ برات زہگ و  شہید میر لونگ خان  پائندزئی سردار خیل زگر مینگل  ءِ لاڈکیں بَچّ میر عاقل خان مینگل اِنت۔ کہ آچو وتی پِس ءِ ڈول ءَ بلوچ راجدپتر ءِ تہا ہم نامدار اِنت۔  اِے ہبر راست و گْواچن اِنت کہ مزن جگریں پسّ ءِ بچ ہم مزن جگر بیت۔ پرے حاترا میر لونگ خان شہید ءِ بچ میر عاقل خان ہم بلوچی لبزانکءِ تہا وتی مزن جگری ءَ پیشداریت و بلوچی زبانءِ  تہا یک زبانزانتے ءِ دْروشم ءَ دیما کئیت۔ مروچی میر عاقل خان مینگل بلوچی زبانءِ مستریں زبان زانت زانگ بیت  و بید ءِ میر عاقل خان ءَ بلوچی زبان ناسرجم و سَنٹ گندگ ءَ کئیت۔

میر عاقل خان مینگل چہ و تی وہدءِ گْونڈواں چَٹ جتا و گِستائیں زہگے بوتگ۔ میر عاقل خان مینگل ءَ لیب ءِ گْوازی ءِ نیمگا حُبّ و واہگ نہ بوتگ۔ کُلّاں چہ گیش آئی ءِ حُبّ و واہگ گوں وانگ و زانگ ءِ نیمگا بوتگ۔ ہَنچو گُش اَنت کہ میر عاقل خان مینگلءَ وتی ناکو میر گُل خان نصیرءِ شعرپہ دِل زپت بوتگ انت و آئی بازیں مردمانی دیما ونتگ اَنت۔  واجہ یوسف گچکی گْوشیت کہ وہدے ما ماہکانی ئیں شپاں  میر عاقل خان مینگلءِ گسءِ پیشگاہ ءَ و تی نپاد تالان کُرت اَنت گُڈا میر عاقل خان مینگل ءَ میر گُل  خان ءِ شعر مئے دیما  ونت اَنت و یک شعرے ہم ردءِے نہ کُرت۔اِدا چہ اِے گپ پَدر بیت کہ میر عاقل خان ءَ گوں وتی ناکو ءَ مزنیں مِہر و واہگے اَست ات۔ آئی اِے شعرانی وانگ ءَ چہ پَدّر بیت کہ لبزانک ءِ نیمگا آئی سَروک ، رَہشون ئُ ُ رَہدربر واجہ گُل خان نصیر اِنت ، میر گُل خان نصیر ءِ علمی کارست و  سِنچ و بودناکی ءِ سبب اَت کہ میر عاقل خان مینگل علم و لبزانک ءِ پِڑءَ بے بَہر و پَد مَنتگ نہ بوت۔واجہ میر عاقل خان مینگل ءَ گورنمنٹ اِسلامیہ کالج  لاہو ر ءَ وانگ ءَ شُت گُڑا آئیارا اسلامیہ کالج ءِ ہاسٹل ءِ ہما کمرہ  نمبر  76 اِلاٹ بوت کہ پیسرا آئی ناکومیر گُل خان نصیر اِلاٹ بوتگ ات۔

میر گُل خان نصیر ہر وہد ءَ کہ چہ لاہور ءَ نوشکی ءَ اتکگ ات گوں آئی کتابانی امبارے بوتگ و اِے کتاب گیشتر کْوہنیں زمانگ ءِ نبشتہ بوتگیں کتاب بوتگ اَنت و آئی چہ اُردو بازار لاہور ءِ فٹ پاتھ ءِ سرا بہا زُرتگ اَنت۔ واجہ یوسف گچکی گْوشیت کہ یک رَندے من گوں میر گُل خان نصیر ءَ نندوک اِتاں کہ میر عاقل خان مینگل مئے کِرّا اتک و آئرا یک کْوہنیں کتابے دَست ءَ ات۔ آئی کتاب ءَ را میرگُل خان نصیر ءَ پیشداشت۔ اِے کتاب لانگ ورتھ ڈیمز ءِ کتاب(Pouplar Poetry of the Baloches )اَت۔میر عاقل خان مینگل ءَ میر گُل خان نصیر ءَ گْوشت کہ لاہور ءِ اُردو بازار من وہدے کہ اِے کتاب دیست گُڈا من کتاب بَہا کنوکیں پنجابی ءَ را جُست کُرت کہ اِے کتاب چی ءِ بابت ءَ اِنت گُڈا پنجابی ءَ دَرّائینت کہ "پتا نہیں یہ کس زبان میں ہے، سنسکرت میں ہے، لاطینی میں ہے یا جرمن میں ہے”۔ گُڈا عاقل خان مینگل اِے کتاب ءِ قیمت  ءَ جُست کنت پنجابی دَرّائینیت کہ اِے کتاب ءِ قیمت یک کلدارے، بلئے واجہ عاقل خان مینگل ہشت آنہ ءَ اِے کتاب ءَ بَہازوریت۔

میر عاقل خان مینگل ءَ درکسانی ءَ کتابانی وانگ ءِ شوق بوتگ و آئی پہ کتاب ءِ وانگ ءَ حاترا زَرّ نہ چاراِتگ، بلکیں ہر کتابے کہ آئیارا دوست بوتگ آئی بہا زُرتگ۔

میر عاقل خان مینگل 1985ءَ بلوچی ڈیپارٹمنٹ ءَ لکچرر ءِ حیثیت ءَ کارءَ بندات کنت۔ چد و پیش آپاکستان اسٹیڈیز سنٹر ءَ اُستاد بیت۔میر عاقل خان مینگل یک شَریں و مردم دوستیں اِنسانے بیت ، و گوں ہر کس ءَ پچیں روح ءَ گپ کنت۔ گوں وتی ڈپارٹمنٹ ءِ ، یونیورسٹی ءِ ایدگہ اُستاداں آئی جوانیں تعلقے بیت۔ آ وتی سَرجمیں سروس ءَ کسے تکلیف و تاوان نہ دَنت۔

میر عاقل خان باز ہاموش تبیں مرد ے بوتگ بلئے برے برے پہ سنگتانی کندینگ ءَ مذاق و توازہ یِٔ ہم کُرتگ۔ چوشکہ باز وہداں اگاں کسے ڈیپارٹمنٹ ءَ گوں مُجتگیں مُورک ءَ پُترتگ آئی پہ توازہ گُشتگ کہ” سنگتاں اِے مردءَ سوج کن اِت  ایشیءَ گِس ءَ لَٹّ تو نہ وارتگ” یا برے برے بازیں گپانی سرا آئی گْوشتگ کہ ” لوڑی بزانت ، آئی کار بزانت”۔

میر عاقل خان ءِ دوزاہے گُشیت کہ آئی باز ہُورت ہُورت ءَ نبشتہ کُرتگ۔ میر عاقل خان مینگل یک رَندے  ایم ۔ اے ءِ چکاس(امتحان)ءَ باز ہُورت ہُورتی ءَ پیپر ءَ نبشتہ کنگ ءَ بیت ، گُڑا آئی ءِ سنگتے آئیارا سوج کنت کہ تو ہنچو ہورت ہورت ءَ پرچہ نبشتہ کنگائے؟ گُڑا آ پَسّہ دَنت کہ پروفیسرانی زنڈیں زنڈیں عینک اَنت کہ آ مورینک ءِ پداں ہم دَیست کننت، گُڑا منی نبشتہ کُرتگیناں چون نہ گندنت”۔

میر عاقل خان مینگل  ایم اِے اُردو ءِ امتحانءَ دَنت ، نمبریِٔ  کم کاینت، کسے جُست یِٔ کنت کہ میر تئی نمبر پرچہ کم اتکگ اَنت،پسو دَنت کہ اِے وت وَ تہرڈ ڈویژن ءَ پاس بوتگ اَنت، گُڑا دومی ءَ چو ن فرسٹ ڈویژن ءَ پاس کن اَنت۔ اِے گپاں چہ پَدر بیت  میر عاقل خان یک وش تبیں مردمے ہم بوتگ۔

میر عاقل خان مینگلءَ زبانزانتی ءِ شوق چہ کسان عمری ءَ بیت، بلئے  آئی شوق گیشترزبانزانتی ءِ نیمگا ہما وہداں  وَدّیت وہدے کہ آگوں عبدالرحمان بارکر ءِ ہمراہی ءَ مونٹریال یونیورسٹی  کینیڈا ءَ بلوچی ءِ کورسءِ کتابے ءِ جوڑ کنگ ءَ روت۔ میر عاقل خان مینگل پُرّیں چار سالءَ گوںعبدالرحمان بارکرءَ بلوچی کورس ءِ سرا کار کنت و بلوچی زبان ءِ سرا گوں عبدالرحمان بارکرءَ ہوار یک کتاب دوبَہرءَ نبشتہ کنت کہ اِے کتاب ءِ نام "A COURSE IN BALUCHI”  اِنت۔

میر عاقل خان مینگل بازیں دَری زانتکار کہ آیاں بلوچی زبان ءِ سرا  پَٹّ و پول کُرتگ آیانی رَہشونی و رَہدربری کُرتگ۔ ہَمے ڈَنّی زانتکارانی تہا پروفیسر جوزف الفنبائن، پروفیسر ایدریانو وِیلیرو روسی، پروفیسر اِیلا فلیپون، پروفیسر ایلینا بَشیر، پروفیسر ٹِم فیرل، پروفیسر عبدالرحمان بارکر ، پروفیسر پال ٹیٹس و پروفیسر کارینا جہانی ہوار اَنت۔

میر عاقل خان مینگلءَ  پہ مونٹریال یونیورسٹی ءَ کورس ءِ کتاب ءِ جوڑ کنگ ءَ ابید زبانزانتی ءِ سرا ہم بازیں کار کُرتگ اَنت۔  کینیڈا ءَ جاہ منندی ءِ زمانگ ءَ میر عاقل خان مینگل ءَ زبانزانتی ءِ علمءَ را گوں دِلجمی ءَ ونتگ و بلوچی زبانزانتی ءِ سرا بے دَروریں کار ہم کُرتگ۔

ہما لبزانت ، زانتکار و زبان کَوّاس کہ میر عاقل خان ءِ ہمراہ بوتگ اَنت آیانی گْوشگ اِنت کہ موُکلیں وہد ءَ میر عاقل خان مینگل مونٹریال یونیورسٹی ءِ کتابجاہءَ نشتگ و بلوچی زبان زانتی ءِ بازیں نبشتانک نبشتہ کُرتگ اَنت۔وہدے کہ میر عاقل خان مینگل چار سال ءِ جاہ منندی ءَ پد بلوچستان ءَ واتر کنت گُڈا آئی بازیں نبشتہ کُرتگیں نبشتانک ءِے مں کینیڈا ءَ پَشت کپیت۔ میر عاقل خان مینگل دْوارگ پہ وتی نکانانی حاترا کینیڈاءَ شُت کُرت نہ کنت و وتی نبشتہ کُرتگیں نکاناں آورت کُرت نہ کنت۔ میر عاقل خان مینگل ءِ سئے گُونی کتاب کہ آئی "زبانزانتی و ایرادگیری”ءِ سرا چہ کینیڈاءِ جتا جتائیں کتابانی دُکان و کتابجاہاں مُچّ کُرتگ اَتنت آ ہم کینیڈا ءَ پَشت کپت اَنت۔آئی ءِ گران بہائیںنبشتانک و "بلوچی ۔  پَہلوی و فارسی بزانت بلد”ءِ دومی  بَہر(جلد)ءِ مواد ہم ہمودا  مَنت اَنت۔  آئی بازیں مردمانءَ کہ کینیڈا ءَ جاہ منند اَتنت کاگد و کَرّاچ کُرت کُلہ و قاصد دیم دات منی کتاب و نکاناں دیم دئیت بلئے کَسّ ءَ میر عاقل خان مینگل ءِ گَپّاناں دلگوش نہ دات۔ پہ میر عاقل خان مینگل ءَ اِے باز مُشکل و گْرانیں کارے اَت کہ وت نول و کرایہ بہ کنت و پہ وتی کتابانی دَرجَنگءَ کینیڈا ءَ بہ روت و میر ءِ حَدّءَ اینکس زَرّ کلدار ہم نیست اَت۔ پَرے حاترا میر ءِ ہما واب کہ آئی پہ بلوچی زبان ءِ زبانزانتی ءِ سرا سَرپورہ دیستگ اَت سَرجم نہ بوت، آئی واہگ ناسرجم و اِشکند بوت اَنت۔

بلوچستان ءَ آیگ ءَ پد آ گُرّءِ شُومَکّ(Tonsils Cancer)ءِ آماچ بوت و زَبریں ڈولے ءَ کاریِٔ کُرت نہ کُرت۔

جوزف الفنبائن میر عاقل خان مینگل ءِ شاگرد و نودَربر ے بوتگ۔ چوناہا جوزف الفنبائن گیشتر تعلق گوں میر گُل خان نصیر ءَ بوتگ بلئے چوشکہ میر گُل خان نصیر باز وہدءَ قید و زندانءَ بوتگ پمیشکہ جوزف میر عاقل خان مینگلءَ وتی نزیک تریں مردمے زانتگ۔

جوزف الفنبائن کہ وتی کتاب

The Balochi Language: A Dialectology with Texts” ” ءَ نبشتہ کنت، اِے کتاب ءِ نبشتہ کنگ ءَ آئی ءِ مستریں کُمکار میر عاقل خان مینگل بوتگو اِے کتاب ءِ تہا  بلوچی ء ِ گالوارانی رِد و بند گیشتر میر عاقل مینگل ءِ سوج و سَراں پد نبشتہ کنگ بوتگ اَنت۔ مثال ء حبر ءَ جوزف الفنبائن گُشیت کہ اگاں منا کسے بلوچی اسٹینڈرڈ گالوار ءِ دَرچِنگ ءِ اِختیار بہ دَنت گُڑا من پہ اسٹینڈرڈ بلوچی ءَ رخشان ءِ گالوار دَرچناں و دیما کاراں و بلوچی ءِ نبشتہ رَہبند ءِ زبان جوڑ کناں۔ بُندرا اِے گپ جوزف الفنبائن ءِ نہ اَنت بلکیں میر عاقل خان مینگل ئیگ اَنت کہ آئی اِے گپّانءَ ہر مجلس و دیواناں ہم جَتگ۔ آ دگہ گَپّے کہ میر عاقل خان مینگل اِے گپّانءَ کتابی دْروشم ءَ دیما نیاورتگ، بلئے اِے حیال و لیکہ میر عاقل خان مینگل ئیگ اَنت و جوزف الفنبائن ءَ ایشانءَ کتابی رنگ ءَ دیما آورتگ  و مروچی اِے حیال جوزف ءِ نام ءَ زانگ و وانگ بنت۔

میر عاقل خان مینگلءَ زبان دوستی ءِ بُنیاد ءَ اِے گپ جوزف الفنبائن ءَ گُشتگ اَنت و آئی کتابی دْروشُم ءَ دیما آورتگ اَنت۔ میر عاقل خان مینگل و جوزف ءِ نیام ءَ فرق ایوکا اِے بوتگ کہ جوزف یورپ ءِ مردمے بوتگ و زبانزانتی ءِ سائنسی رَہبنداں سرپد بوتگ، بلئے واجہ عاقل خان مینگل آڈولءَ زبان زانتی ءِ رَہبنداں سَرپد نہ بوتگ، پمشکہ جوزف آئی گپّان ءَ سائنسی رَہبنداں نبشتہ کُرتگ و وتارا بلوچی زبانزانتی و گالوارزانتی ءِ پڑءَ مَنّائینتگ۔مروچی اگاں کسے جوزف الفنبائن ءَ بلوچی گالوارزانتی ءِ زانتکارے مَنّیت گُڑا آئی سبب میر عاقل خان مینگل اِنت۔ اگاں جوزف سَتَر بلوچی زبان زانتے بہ بیت بلئے آ چہ میر عاقل خان مینگل ءَ بلوچی زبان ءِ بابت ءَ زَبرتِر نہ بیت۔ پرچہ کہ عاقل خان مینگل بلوچے ، بلوچیں گسیءِ رُستگ و پاد اتکگ، بلوچ چاگرد ءِ تہا نشتگ و زند یِٔ گْوازینگ ، بلوچیءَ نبشتہ یِٔ کُرتگ و بلوچی ءِ سرجمیں گالواراں سَرپد بوتگ، پمیشکہ آ چہ جوزف ، کارینا جہانی، ایدریانو روسی،ٹم فیرل، پال ٹیٹس،  و ایلینا بشیر گیشتر زانتکار تر و زَبر تِر بیت۔

میر عاقل خان مینگل ءِ گیشتر کار تاریخی زبان زانتی ءِ سرا اَنت۔آئی مُدام بلوچی زبان ءِ سَرو بُنو بُنزہ ءِ دَرگیجگ  و آئی کْوہنی و قدیمی ءِ دیما آرگ ءِ جُہد کُرتگ۔ پرے حاترا میر عاقل خان مینگل ایرانءَ روت و بلوچی ءِ خاندانءِ زبانانءَ وانگ ءِ کوششءَ کنت۔ میر عاقل خان  پَہلوی، اوستا، کْوہنیں پارسی و کُردی زبانانءَ جْوانیں ڈولے ءَ وانیت و گوں ایرانءِ جتا جتائیں زبانانی مردمانی گونءَ نِند و گند کنت و ایران ءِ ہما کْوہنیں کتاب کہ ایرانءِ کتابجاہاں ایر بنت آیانءَ دَرجَنت و وانیت تانکہ بلوچی ءِ کْوہنیں بُن و بُنچِک ءَ دَر بہ گیجیت۔

اِے جُہدانی سببءَ واجہ عاقل خان مینگل "بلوچی۔فارسی۔پَہلوی”ءِ بزانت بلدے رِد و بَند دَنت و آئی ءِ واہگ بیت کہ بلوچی۔کْوہنیں فارسی، بلوچی۔ پَہلوی و بلوچی۔ اوستا ءِ بزانت بلدانءَ دیم بیاریتو اِے پیشدارگ ءِ کوشش بہ کنت بلوچی چنکس کْوہن و کلّانَہیں زبان ایت۔

اِے درگتہ میر عاقل خان مینگلءَ بلوچی ءِ سَرو بُن ءِ سرا بازیں نبشتانک نبشتہ کُرتگ اَنت۔کہ جتا جتائیں ماہتاک و تاکبنداں چاپ و شنگ بوتگ اَنت۔ میر عاقل خان مینگلءِ  بلوچی ءِ گوں ایدگہ ایرانی زباناں سْیادی، بلوچی ءِ سَر و بُن، کُردگالی زبانءِ آریائی دْورشم،پَہلوی زبان ءِ سَرو بُن،ایراد ءِ گِرو چیلّ،بلوچی و آسیائی زبانانی سیالی و طوروالی زبان ءِ سرو بُن ءِ بابت ءَ نبشتانک بستار کَرزاَنت۔میر عاقل خان مینگل ءِ نزیکی دوزواہ گُش اَنت کہ میر عاقل خان مینگل ءَ براہو جدگال و رند و لاشار ءِ لَڈّو بار ءِ باورا بازیں پَٹّ و پول ہم کُرتگ و اِے بابت ءَ نبشتانک ہم نبشتہ کُرتگ بلئے آئی بیرانی ءَ پد اِے نبشتانک گارو بیگْواہ بوتگ اَنت، بائد اِنت کہ میر ءِ اِے نبشتانکانی مَڈّ ی ءَ را دَرگیجگ و دَرجَنگ بہ بیت و اِے کاران ءَ دیما آرگ بہ بیت۔

میر عاقل خان مینگل بلوچی اکیڈمی ءِ بنداتی و بُنیادی باسکاں چہ یکے بوتگ و پہ بلوچی اکیڈمی ءَ آئی خدمات بے مَٹّ و بے دَرور اَنت۔ میر عاقل خان مینگل مُلّا کمالان گچکی ءِ کتاب” کتاب لبز بلوچی” کہ آ سلائیڈآنی سرا نبشتہ بیت و لندن کتابجاہ ءَ ایر بیت آئی چہ کتابجاہ ءَ کاریت و سلائیڈآن ءَ پروجیکٹر ءِ سرا وانیت و مُلّا کمالان ءِ کتاب ءَ رِد و بند دَنت۔اِے کار سکّیں مُشکل و گْرانیں کارے بیت و ہر کَسی وس ءِ واک ءِ گپ نہ بیت بلئے میر عاقل خان مینگل ءِ ڈولیں مزن دِ ل و مزن جگریں مردمے ءِ جُہد و کوششاں پد اِے کار سَرجم بیت۔اَگاں میر عاقل خان مینگل ءَ جُہد مہ کُرتیں داں اِے ڈولیں بُندری کتابے کسّی ءِ دست ءَ نہ کپتگ اَت و اِے کتاب گار و بیگْواہ بوتگ اَت۔ میرعاقل خان مینگل اِے کتاب ءِ پیشگال ءَ نبشتہ کنت و گْوشیت کہ اِے کتاب بلوچی لبزانکءِ بُندری کتاباں چہ یکّے۔

چریشی ءَ ابید میر عاقل خان مینگل گیدی قصّہانی سرا کتابے ہم رِد و بند دَنت کہ بلوچی اکیڈمی آئی چاپ و شنگ کنت۔چوشکہ میر عاقل خان مینگل مزنیں پٹّ و پولکارے بیت پمیشکہ آ ماریت کہ بلوچی لبزانک ءِ ہچ پِڑ حُشکاوگ و ویران مہ بیت۔آ لوٹیت کہ بلوچی لبزانک ءِ ہر پِڑ سبز و میزران بہ بیت و لبزانک ءِ دامن  ہر ڈولیں گوہرء قیمتی ءَ پُرّ و چَکار بہ بیت۔ ہمے درگتہ میر عاقل مینگل بلوچی گیدی لبزانک ءِ سرا ہم کار کنت و گیدی قصہانی کتابے دیما کاریت۔

وہدے کہ میر عاقل خان مینگل نادْراہ بیت مردم آئیارا سَلاہ و سوج دَینت کہ نوں آرام بکن و زیادہیں کار مکن بلئے میر عاقل خان بژنیگ بیت و دَرّائینیت کہ کارنہ کنگ ءِ منا مہ گُش اِت۔ اگاں شُمامنا آرام کنگ ءِ گُشئے کہ عاقل خان نہ مِریت ، بلئے اَلّم ءَ روچے نہ روچے من مِراں، اگاں من کار بکناں و بمراں اِے ڈولیں مرگ منا ہزار درجگ چہ آرامیں زندءَ دوست تِر بیت۔داں کہ منی جون ءَ وس و واکے اَست اِنت من کار کناں و پہ وتی ماتیں زبانءَ وتی زند ءَ ندْر کناں۔آئی گْوشتگ اَت کہ پہ آرام ءَ دیما مزنیں وہدے است کہ دائمی و ابدی آرامے، پمیشکہ منا اَنوں آرام ءِ گزر نہ اِنت۔

میر عاقل خان مینگل ءِ مرگ پہ بلوچ راج ءَ مزنیں تاوانے ، و بلوچی راج اِے تاوان ءَ آوکیں سد سلاں ہم  پیلو کُرت نہ کنت۔دْریگتے میر عاقل خان زندگ بوتیں و بلوچی زبانءِ بار و ڈُبہ ءِے وتی سرا بُزرتیں داں بلوچی زبان چو بے وس و بَزّگ نہ بوتگ اَت۔

 

 

 

}{

 

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*